۱۴۰۴ تیر ۵, پنجشنبه

تأملات یک ضد‌امپریالیست پس از ده سال بحث

مصاحبه نشریه "نو پالیتیکس" (New Politics) با گلیبرت آشکار

نو پالیتیکس: اخیراً مقاله‌ای بسیار مورد بحث در نشریه The Nation درباره ضد‌امپریالیسم منتشر کرده‌اید (چگونه از ضدامپریالیسم احمقان اجتناب کنیم؟). ممکن است ابتدا توضیح دهید چرا این مقاله را نوشتید و به طور خلاصه استدلال خود را بیان کنید؟

گیلبرت آشکار: این مقاله را به دلیل سردرگمی بزرگی که امروزه در میان چپ در مورد مفهوم «ضد‌امپریالیسم» وجود دارد نوشتم. به نظر من، این سردرگمی عمدتاً نتیجهٔ تغییرات اساسی در وضعیت جهانی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است. همچنین نوع جنگ‌هایی که در کشورهای "جنوب جهانی" (Global South) رخ می‌دهند تغییر کرده است. جنگ‌های امپریالیستی علیه جنبش‌ها یا رژیم‌های آزادی‌بخش ملی دیگر مانند دهه‌های نخست پس از جنگ جهانی دوم، نوع غالب نیستند. از دههٔ ۱۹۹۰ به بعد، شاهد جنگ‌های امپریالیستی علیه رژیم‌های سرکوبگر مانند عراق، بالکان و افغانستان بوده‌ایم. وضعیت با آنچه به عنوان بهار عربی در سال ۲۰۱۱ شناخته شد، پیچیده‌تر شد. قدرت‌های امپریالیستی غربی - به ویژه ایالات متحده تحت ریاست جمهوری باراک اوباما - طوری ظاهر شدند که گویی از قیام‌های مردمی علیه رژیم‌های دیکتاتوری حمایت می‌کنند.

پس، در این محیط جدید بین‌المللی، ضد‌امپریالیست بودن به چه معناست؟ این همان مسئله‌ای است که در مقاله به آن پرداخته‌ام، نتیجهٔ مشارکت طولانی‌مدت من در چنین مباحثی که از سال ۲۰۱۱ دربارهٔ لیبی و سپس سوریه شروع شد. عنوان اصلی مقاله‌ام این بود: «ضد‌امپریالیسم آن‌ها و ضد‌امپریالیسم ما.» من سه اصل اساسی را مطرح کردم که به نظر من مبنای ضد‌امپریالیسمی واقعاً پیشرو را تشکیل می‌دهند، اصولی که باید برای هر کسی در چپ، صرف‌نظر از گرایش ایدئولوژیکی‌اش، خواه مارکسیست، آنارشیست یا هر چیز دیگری، بدیهی باشند، به شرطی که به ابتدایی‌ترین اصل چپ واقعی، یعنی دموکراسی، پایبند باشند. افرادی که با این اصول موافقند می‌توانند دربارهٔ تاکتیک‌های ضد‌امپریالیستی بحث کنند. اما برخی آن‌ها را رد می‌کنند. من این افراد را «نئوکمپ‌گرا» می‌نامم، زیرا دیگر به صورت سیستماتیک پشت سر یک دولت خاص یا «اردوگاه سوسیالیستی» مانند زمان اتحاد جماهیر شوروی صف نمی‌بندند، بلکه مواضع خود را به‌طور منفی تعیین می‌کنند، یعنی با مخالفت خودبخودی با هر اقدامی که دولت‌های آمریکا یا بریتانیا انجام می‌دهند و همدردی با هر کسی که این دو دولت با آن مخالفت می‌کنند، از جمله رژیم‌های استبدادی و امپریالیسم رقیب روسیه. نئوکمپ‌گرایان اغلب قادر به مشارکت در بحث بدون توسل به توهین و بدگویی نیستند. من مقاله‌ام را با این مشاهده به پایان رساندم، و واقعاً به محض انتشار، نئوکمپ‌گرایان مختلف با عجله این نکته را تأیید کردند.

حالا، این سه اصل چیستند؟ اولین اصل به همان اصل ابتدایی دموکراسی مربوط می‌شود که قبلاً ذکر کردم. وقتی صحبت از سیاست بین‌الملل می‌شود، چپ بودن به معنای حمایت از حق تعیین سرنوشت ملت‌ها است. این باید نقطهٔ شروع برای تعریف یک ضد‌امپریالیسم واقعاً پیشرو باشد. نکتهٔ مهم این است که این نقطهٔ شروع، مخالفت صرف با این یا آن دولت امپریالیستی نیست، بلکه دفاع از حق تعیین سرنوشت مردم است. دلیل مقابله با دولت‌های امپریالیستی این است که آن‌ها به‌طور ذاتی این حق را زیر پا می‌گذارند.

اصل دوم این است که ضد‌امپریالیسم مستلزم مخالفت با همهٔ دولت‌های امپریالیستی است، نه حمایت از یکی علیه دیگری یا نادیده گرفتن یکی و قربانیانش و تمرکز فقط بر دیگری. در جناح چپ کشورهای غربی، نئوکمپ‌گرایانی وجود دارند که فقط بر امپریالیسم آمریکا و بریتانیا یا به‌طور کلی امپریالیسم غربی تمرکز می‌کنند و در بهترین حالت سایر دولت‌های امپریالیستی، مانند روسیه، را نادیده می‌گیرند یا حتی از آن‌ها حمایت می‌کنند. شما ممکن است عکس این وضعیت را در روسیه پیدا کنید: پیشروانی که به شدت با اقدامات دولتشان در خارج مخالف هستند اما در برابر اقدامات دولت‌های غربی سکوت می‌کنند یا حتی از آن‌ها حمایت می‌کنند. وقتی کسی از غرب‌محوری بخش عمده‌ای از چپ غربی فراتر رود، درمی‌یابد که یک دیدگاه ضد‌امپریالیستی واقعاً بین‌المللی، با امپریالیسم مخالف است، صرف‌نظر از ملیت یا موقعیت جغرافیایی آن، چه در غرب و چه در شرق.

اصل سوم به موارد استثنایی می‌پردازد. ممکن است شرایطی استثنایی وجود داشته باشد که در آن مداخلهٔ یک قدرت امپریالیستی برای جلوگیری از قتل‌عام یا نسل‌کشی، یا جلوگیری از سرکوب خونین یک قیام مردمی و دموکراتیک توسط یک دیکتاتوری ضروری باشد. در سال‌های اخیر شاهد چنین مواردی بوده‌ایم. اما حتی در این موارد، ضد‌امپریالیست‌ها باید هرگونه توهم را کنار بگذارند و هیچ اعتمادی به کشور امپریالیستی نداشته باشند. همچنین باید خواستار شوند که مداخلهٔ این کشور به اشکالی محدود بماند و مشمول محدودیت‌های قانونی (در صورت وجود) باشد که مانع از تحمیل ارادهٔ قدرت امپریالیستی یا تعیین مسیر اقدامات توسط آن شود.

این اصل سوم توضیح می‌دهد که چرا در مورد لیبی و سوریه، حتی با وجود اینکه دولت‌های غربی تظاهر می‌کردند در طرف تغییر دموکراتیک علیه رژیم دیکتاتوری و ارتجاعی هستند، من با مداخله مستقیم مخالفت کردم. تنها استثنا در آغاز منطقه پرواز ممنوع بود که توسط سازمان ملل متحد برای لیبی تصویب شد. در آن زمان توضیح دادم که برای جلوگیری از یک قتل‌عام پیش‌بینی‌شده نمی‌توانم با این مداخله در مرحله ابتدایی مخالفت کنم. هزاران بار توضیح دادم که هرگز نگفتم از این مداخله حمایت می‌کنم - اما همان‌طور که می‌دانید، هیچ‌کس ناشنواتر از کسانی نیست که نمی‌خواهند بشنوند. تنها چیزی که گفتم این بود که نمی‌توانم با آن مخالفت کنم، که این با حمایت کردن از آن متفاوت است، مگر برای کسانی که تفاوت میان خودداری و حمایت را نمی‌دانند یا ترجیح می‌دهند آن را عمداً نادیده بگیرند، زیرا تنها راه آن‌ها برای استدلال، تحریف دیدگاه‌های مخالفانشان است.

جمعیت شهر دوم لیبی، بنغازی - با ترس مشروع از جان خود، با حرکت نیروهای بسیار برتر رژیم لیبی به سوی این شهر و وعدهٔ قذافی برای نابودی آن‌ها - از سازمان ملل درخواست حمایت کردند. حتی مسکو و پکن نیز نتوانستند با این درخواست مخالفت کنند و در شورای امنیت سازمان ملل رأی ممتنع دادند. اما پس از رفع خطر فوری، من با ادامهٔ بمباران ناتو که بسیار فراتر از مأموریت سازمان ملل بود، مخالفت کردم. نگاه من همان‌طور که از ابتدا در مورد سوریه بود، باقی ماند: حمایت از ارسال سلاح‌های دفاعی به شورشیان برای حفاظت از جمعیت. البته، من هرگز از ارسال سلاح به سازمانی مانند داعش حمایت نمی‌کنم، زیرا آن‌ها به همان اندازه رژیم یا حتی بیشتر، سرکوبگرند. اما به طور قطع از ارسال سلاح به نیروهای کُرد در سوریه یا آنچه که زمانی ارتش آزاد سوریه نام داشت، پیش از آنکه از سال ۲۰۱۶ تحت کنترل کامل ترکیه قرار بگیرد، حمایت می‌کنم.

من مخالف حضور زمینی نیروهای نظامی ایالات متحده هستم، حتی در شمال‌شرقی سوریه که تحت سلطه کردهاست و در حال حاضر در آنجا مستقر هستند. در واقع من مخالف تمام پنج اشغالگری در سوریه هستم - به ترتیب زمانی: اسرائیل، ایران و نمایندگان آن، روسیه، ترکیه و ایالات متحده. پنج کشوری که نیروهایی در خاک سوریه دارند. من با همه این اشغالگری‌ها مخالفم و از حق مردم سوریه برای تعیین سرنوشت دموکراتیک خود حمایت می‌کنم، نه از حق رژیم خونریز برای وارد کردن همدستانی که به آن کمک کنند تا مردم خود را قتل‌عام کند، که این همان چیزی است که برخی از نئوکمپی‌ها از آن حمایت می‌کنند.

سئوال: بگذار سه اصل را کمی بیشتر بررسی کنم. منتقدان ممکن است چیزی شبیه به این بگویند: اما در مورد تغییر رژیم چه؟ آیا ایالات متحده برنامه‌ای برای تغییر رژیم در سراسر جهان ندارد - در اوکراین، بالکان، دریای جنوبی چین و استان سین‌کیانگ؟ آیا نباید با آن برنامه تغییر رژیم مخالف باشیم؟

گیلبرت آشکار: «تغییر رژیم» عبارتی است که توسط دولت بوش استفاده می‌شد. تا جایی که می‌دانم، از آن ببعد دیگر استفاده نشده است. عبارتی که دولت اوباما در مواجهه با بهار عربی به کار برد، «انتقال منظم» بود. و این با «تغییر رژیم» به سبک بوش بسیار متفاوت است. دومی به معنای اشغال یک کشور به منظور تغییر نوع حکومت آن است، معمولاً تحت بهانه آوردن دموکراسی. این نوع سلطه‌گری شبیه به استعماری است که باید به شدت با آن مخالفت شود - حتی اگر مربوط به کره شمالی باشد، یک دولت به‌شدت توتالیتر. اما «تغییر رژیم» خط مشی دولت اوباما نبود. برخی در چپ هنوز از واقعیت عقب مانده‌اند و همیشه در حال مبارزه با جنگ گذشته هستند. روش‌ها و دکترین امپریالیسم آمریکا در پی فاجعه عراق تغییر کرد، همانطور که قبلاً بعد از جنگ ویتنام تغییر کرده بود.

«انتقال منظم» می‌تواند به عنوان دکترین واقعی اوباما در نظر گرفته شود: این به این معنا بود که هیچ دولت موجودی نباید از بین برود. دستگاه دولتی باید دست نخورده باقی می‌ماند، به جای آنکه اجازه داده شود به شکلی که اشغال ایالات متحده در عراق انجام داد، آن دستگاه تخریب شود، که در واشنگتن به عنوان دلیل اصلی فاجعه بعدی اشغال ایالات متحده در عراق شناخته شده است. آنچه اوباما در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا حمایت می‌کرد، مصالحه‌ای بین رژیم قدیمی و مخالفان بود که راه را برای انتقالی باز می‌کرد که تداوم دولت را حفظ می‌کرد. او در سال ۲۰۱۱ فشار آورد بر ارتش مصر برای این نوع انتقال. او سعی کرد رویدادهای لیبی را به این سمت هدایت کند، اما کاملاً شکست خورد، زیرا دولت در آنجا به طور کامل تخریب شد. او از میانجیگری کشورهای شیخ نشین در خلیج فارس برای دستیابی به این نتیجه در یمن حمایت کرد. و این همان چیزی بود که او در سوریه نیز طرفدار آن بود، به وضوح در سال ۲۰۱۲ گفت که از «راه‌حل یمن» برای آن کشور حمایت می‌کند. این «راه‌حل یمن» چه بود؟ یک مصالحه میان رئیس‌جمهور رژیم و مخالفان، با میانجیگری کشورهای شیخ نشین در خلیج فارس: رئیس‌جمهور یمن از مقام خود استعفا داد، ریاست‌جمهوری را به معاون رئیس‌جمهور سپرد، اما همچنان کنترل اهرم‌های اصلی قدرت در کشور را در دست داشت. این همان «راه‌حل» بود که اوباما در سوریه حمایت می‌کرد.

حال، مهم‌ترین مداخله دولت اوباما در سوریه چه بود؟ برای پاسخ به این سؤال، بیایید رویکرد آن به مخالفان سوریه را با نحوه برخورد ایالات متحده با مجاهدین افغان که علیه اشغال شوروی در افغانستان جنگیدند مقایسه کنیم. واشنگتن از مجاهدین افغان، همراه با پادشاهی سعودی و ارتش پاکستان، حمایت کرد. این موضوع به خوبی شناخته شده است که ایالات متحده آنها را با موشک‌های ضد هواپیما، موشک‌های استینگر، مسلح کرد. حالا این را با سوریه مقایسه کنید. نه تنها ایالات متحده چنین سلاح‌هایی را به شورشیان سوریه ارسال نکرد - حتی در سال ۲۰۱۲، زمانی که هنوز تحت سلطه آنچه می‌توان آن را یک مخالف دموکراتیک توصیف کرد، بود - بلکه از همه متحدان منطقه‌ای خود خواست که از ارسال چنین سلاح‌هایی به شورشیان سوریه خودداری کنند. ترکیه تحت مجوز ایالات متحده موشک‌های استینگر تولید می‌کند، اما اجازه نداشت حتی یک عدد از آنها را به مخالفان سوریه ارسال کند - و نه کشورهای شیخ نشین در خلیج فارس. این مداخله حیاتی ایالات متحده در جنگ سوریه بود. و این همان چیزی بود که اجازه داد رژیم بشار اسد سرپا بماند. این مداخله به او اجازه داد که انحصار قدرت هوایی را حفظ کند، که به رژیم او این امکان را داد تا حتی بمب‌های بشکه‌ای از هلیکوپترها بیندازد - نوعی بمب‌گذاری کاملاً بی‌دقت و ویرانگر. هلیکوپترها هدفی آسان برای سلاح‌های ضد هواپیما هستند، اما چقدر هلیکوپتر از سوی مخالفان در سوریه سرنگون شده است؟ تقریباً هیچ. دلیل این مداخله ایالات متحده این بود که اولاً، اسرائیل با تحویل موشک‌های ضد هواپیما به مخالفان سوریه مخالفت کرد و دوم اینکه، اوباما از ایجاد شرایطی که منجر به شکست نیروهای رژیم سوریه و فروپاشی دولت به شیوه‌ای مشابه آنچه در لیبی رخ داد، می‌ترسید.

بنابراین، دولت اوباما در واقع بسیار بیشتر از آنچه که به مخالفان سوریه کمک کرد به بشار اسد کمک کرد. ایران این موضوع را فهمید و از سال ۲۰۱۳ مداخله خود را در سوریه از طریق نمایندگانش افزایش داد، با اطمینان از اینکه اوباما هیچ اقدام جدی برای جلوگیری از آن نخواهد کرد یا برای افزایش حمایت کیفی خود از مخالفان قدمی نخواهد برداشت. اوباما این موضوع را در سال ۲۰۱۳ با عقب‌نشینی از «خط قرمز» معروف استفاده از سلاح‌های شیمیایی تایید کرد. سپس در سال ۲۰۱۵، روسیه نیز به طور وسیع وارد مداخله شد. بنابراین، دو دولت واکنش‌گرای ایران و روسیه در جنگ سوریه به مقیاس بسیار بزرگتری نسبت به هر قدرت غربی مداخله کردند. هیچ‌کس نمی‌تواند ادعای خلاف این را بکند، مگر اینکه کاملاً واقعیت‌ها را تحریف کند. به این نکته اضافه کنید که اصلی‌ترین مداخله نظامی آمریکا در سوریه، از جمله استقرار نیروهای زمینی، در واقع در کنار تنها نیروی چپگرای درگیر در جنگ سوریه، یعنی جنبش کردها، بود. این چیزی است که نئوکمپیسم قادر به درک آن نیست.

سئوال: روسیه یک قدرت امپریالیستی کوچک‌تر است. اما ممکن است کسی به شما بگوید: اگر یک قدرت امپریالیستی کوچک‌تر و یک قدرت بزرگ‌تر وجود دارد، آیا منطقی نیست که توجه خود را بر متوقف کردن قدرت امپریالیستی بزرگ‌تر متمرکز کنیم؟

گیلبرت آشکار: خب، این منطق "شر کوچک‌تر" است، موضوعی که تاریخ طولانی‌ای از بحث‌ها را به خود اختصاص داده است. با این حال، بیایید در نظر بگیریم وقتی از "شر کوچک‌تر" صحبت می‌شود، منظور چیست. نه به این معنا که کوچک‌تر از نظر اندازه است، بلکه کمتر خطرناک، کمتر شرور و کمتر "بد" از دیگری است. بنابراین، ممکن است یک نیروی سرمایه‌داری لیبرال غالب به عنوان "شر کوچک‌تر" نسبت به یک نیروی فاشیستی ضعیف‌تر تلقی شود. از این منظر، من واقعاً فکر نمی‌کنم که روسیه به هیچ وجه "شر کوچک‌تر" نسبت به ایالات متحده باشد. روسیه بین سال‌های ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۹ مردم چچن را در داخل مرزهای خود به شیوه‌هایی سرکوب کرد که به‌طور قطع نه کمتر وحشیانه، بلکه شاید حتی وحشیانه‌تر از آن چیزی بود که آمریکا در همان دوره با عراق انجام داد. هر دوی این اقدامات جرایم بزرگی بودند. علاوه بر این، دولت روسیه بسیار استبدادی‌تر و غیردموکراتیک‌تر از دولت آمریکاست. امپریالیسم آمریکا می‌تواند با اقدامات جمعی متوقف شود، اما امپریالیسم روسیه اجازه نمی‌دهد که هیچ مخالفت جمعی شکل بگیرد. بنابراین، چندین مسئله وجود دارد که توصیف روسیه به عنوان "شر کوچک‌تر" را بی‌معنا می‌کند. حتی با اینکه اقتصاد روسیه در مقایسه با ایالات متحده و حتی چین بسیار کوچک‌تر است، نیروی نظامی روسیه سهم بسیار بزرگ‌تری از توازن نظامی جهانی دارد تا سهم اقتصاد روسیه از اقتصاد جهانی، و این کشور به طور فزاینده‌ای در تلاش برای نمایش قدرت خود در خارج از مرزهایش تهاجمی عمل می‌کند.

ببینید روسیه امروز در منطقه من (منظور خاورمیانه و شمال آفریقاست) چه می‌کند -باز هم معذرت می‌خواهم که این را به منطقه خودم برمی‌گردانم و نه از دیدگاه نیویورک یا لندن به همه چیز نگاه می‌کنم. روسیه امروز در خاورمیانه و شمال آفریقا چه می‌کند؟ این کشور نقش کلیدی‌ای در حمایت از رژیم سوریه ایفا کرده و همچنان ایفا می‌کند، یکی از خون‌بارترین دیکتاتوری‌های منطقه، و خود روسیه مسئول بخش بزرگی از ویرانی‌ها، کشتارها و فجایعی است که در آن کشور فقیر رخ داده است. مداخله روسیه عمدتاً شامل بمباران‌های هوایی و موشکی بود و وقتی بدانید چنین بمباران‌هایی چه کاری می‌توانند انجام دهند -به نام مبارزه با داعش، بمباران‌های آمریکا در بخش‌های محدودی از سوریه به ویرانی‌های وحشتناکی منجر شد، به ویژه در شهر رقه-می‌توانید تصور کنید که بمباران روسیه در مقیاس بسیار بزرگ‌تر، در تمام مناطقی که تحت کنترل مخالفان بود، وقتی روسیه مداخله مستقیم خود را در سال ۲۰۱۵ آغاز کرد، تا به امروز چه کرده است.

از آن زمان، روسیه در لیبی نیز مداخله کرده است، همراه با رژیم عبدالفتاح السیسی در مصر و امارات متحده عربی، که در کنار پادشاهی سعودی از ارتجاعی‌ترین دولت‌های منطقه محسوب می‌شوند. نیروهای واگنر روسیه - که حتی کمتر از همتای آمریکایی خود، بلک‌واتر سابق، «خصوصی» هستند - در لیبی مداخله کرده‌اند تا از خلیفه حفتر، که پیش‌تر وابسته به سازمان سیا بوده، حمایت کنند. حفتر نیروهایی را گرد خود جمع کرده که شامل بقایای رژیم قدیم، سلفی‌ها و دیگر گروه‌ها برای مقابله با دولت آشتی ملی مورد حمایت سازمان ملل متحد می‌شوند. ولادیمیر پوتین همچنین از همان لحظه‌ای که مارشال سیسی کودتای خود را سازماندهی کرد، کاملاً از او حمایت کرده است؛ حمایتی که مدت‌ها پیش از آنکه ترامپ او را «دیکتاتور مورد علاقه‌اش» بنامد، آغاز شد.

پس اگر به نقش روسیه در منطقه من نگاه کنیم، قطعاً بهتر از نقش ایالات متحده نیست. در سوریه، بدون شک بسیار بدتر است: در آنجا، اقدامات اصلی ایالات متحده به ترتیب اهمیت شامل مبارزه با داعش، حمایت از جنبش کردها برای این منظور، و حمایت از بخش‌هایی از اپوزیسیون سوریه بوده است، در حالی که اقدام اصلی روسیه مبارزه با اپوزیسیون سوریه برای حمایت از رژیم اسد بوده است.

سئوال: برگردیم به مورد لیبی. چگونه اپوزیسیون علیه قذافی را در آغاز قیام توصیف می‌کنید؟ آیا این اپوزیسیون جهادی بود؟

گیلبرت آشکار: قطعاً نه. اپوزیسیون یک گروه متنوع و ناهمگون از افراد با طیف وسیعی از گرایش‌های ایدئولوژیک بود. به یاد داشته باشید که قذافی در سال ۱۹۶۹ قدرت را به دست گرفت و قیام علیه حکومت او در سال ۲۰۱۱ رخ داد. این یعنی بیش از ۴۰ سال حکومت! دولت لیبی به شدت سرکوبگر بود و هیچ نوع اپوزیسیونی را تحمل نمی‌کرد. در سال ۲۰۰۳، حکومت لیبی ناگهان وارد همکاری با واشنگتن و "جنگ علیه تروریسم" شد. در این زمینه، لیبی توافقاتی با دولت‌های غربی انجام داد که تحت آن، مخالفان جهادی‌ای که توسط این دولت‌ها بازداشت شده بودند، به دولت لیبی تحویل داده می‌شدند. یکی از این افراد بعدها در قیام نقش برجسته‌ای پیدا کرد؛ فردی که از دولت بریتانیا به دلیل تحویل دادن او به دولت لیبی شکایت کرد. بنابراین، بله، برخی از جهادی‌ها وجود داشتند که با حکومت می‌جنگیدند و توسط واشنگتن و متحدانش به‌عنوان تروریست شناخته می‌شدند. اما آن‌ها تنها یک بخش از یک اپوزیسیون گسترده بودند که شامل گروه‌های مختلفی از افراد بود: دموکرات‌ها، لیبرال‌ها، اخوان‌المسلمین، و حتی چند چپ‌گرا – همان ترکیبی که میدان تحریر قاهره را اشغال کرده بود، اما با نفوذ کمتر نیروهای اسلامی نسبت به مصر.



اولین انتخاباتی که پس از سقوط قذافی در سال ۲۰۱۲ برگزار شد، با نرخ مشارکت بالایی همراه بود؛ مشارکتی واقعی، زیرا مردم برخلاف انتخابات نمایشی گذشته مجبور به رأی دادن نبودند. و شگفتی بزرگ این بود که نیروهای اسلامی تنها درصد کمی از آرا را به دست آوردند. اکثریت آرا به لیبرال‌ها تعلق داشت. این نشان می‌دهد که قیام ۲۰۱۱ تحت سلطه جهادی‌ها نبود. در واقع، یکی از چهره‌های کلیدی اولیه قیام، عبدالفتاح یونس بود که از نزدیک‌ترین همراهان قذافی از سال ۱۹۶۹ محسوب می‌شد و به عنوان نفر دوم لیبی شناخته می‌شد. او در آغاز درگیری‌ها به قیام پیوست و چند هفته بعد ترور شد. چهره برجسته دیگر، که به‌عنوان رئیس شورای ملی انتقالی ظاهر شد، وزیر دادگستری، قاضی مصطفی عبدالجلیل بود؛ فردی که می‌توان او را یک مسلمان لیبرال توصیف کرد. البته، اپوزیسیون بسیار ناهمگون بود. در یک قیام علیه یک دیکتاتوری دیرینه، کاملاً طبیعی است که طیف کامل جریان‌های مخالف برای مقابله با رژیم متحد شوند. این همان چیزی است که در لیبی، مانند دیگر جاها، اتفاق افتاد.

سئوال: برخی افراد می‌گویند که لیبی در زمان قذافی وضعیت بهتری داشت. نظر شما در این مورد چیست؟

گلیبرت آشکار: اگر اوضاع تحت حکومت قذافی واقعاً خوب بود، قیام مردمی اتفاق نمی‌افتاد. این ادعا که لیبی تحت حکومت قذافی وضعیت بهتری داشت، واقعیت‌های مهمی را نادیده می‌گیرد: لیبی کشوری با جمعیت کم و درآمد بالای نفت و گاز بود. در سال ۲۰۱۰، تولید ناخالص داخلی سرانه لیبی ۱۲,۰۰۰ دلار بود، در حالی که نفت و گاز دو سوم اقتصاد و تقریباً کل صادرات این کشور را تشکیل می‌دادند - این موضوع به وضوح نشان‌دهنده شکست عظیم رژیم در توسعه واقعی کشور است. مردم لیبی باید شرایط بسیار بهتری می‌داشتند نسبت به سال ۲۰۱۱، زمانی که قیام مردمی آغاز شد. لیبی کشوری بود که در آن تفاوت‌های عمده منطقه‌ای وجود داشت. رژیم به مناطقی که پایگاه‌های وفادار خود در آنجا بودند، اولویت می‌داد و سایر مناطق را نادیده می‌گرفت. علاوه بر این، بخش بزرگی از درآمد کشور صرف خرید تسلیحات بی‌هدف (عمدتاً از کشورهای غربی از سال ۲۰۰۴ به بعد) و ماجراجویی‌های نظامی شد.

اکنون برخی افراد ارقامی مانند تولید ناخالص داخلی سرانه، نرخ سوادآموزی، امید به زندگی و شاخص توسعه انسانی را مطرح می‌کنند تا نشان دهند که لیبی وضعیت بهتری نسبت به دیگر کشورهای آفریقایی داشت. اما این مقایسه بسیار گمراه‌کننده است. چرا لیبی را با پادشاهی‌های خلیج فارس مقایسه نکنیم، کشورهایی که جمعیت کم و درآمد عظیم نفت و گاز مشابهی دارند؟ برخی از آن‌ها به شاخص‌هایی بهتر از لیبی دست یافته‌اند. اجازه دهید بخشی از این گزارش سال ۲۰۱۱ گروه بین‌المللی بحران با عنوان «درک لیبی» را برای شما بخوانم:

"با توجه به جمعیتی حدود شش میلیون نفر، بسیاری از لیبیایی‌ها بر این باور بودند که کشورشان باید شبیه دوبی باشد. اما سال‌ها برنامه‌ریزی ضعیف، توسعه ناکافی و پراکنده، و فساد گسترده (که اثرات فلج‌کننده تحریم‌های طولانی‌مدت بین‌المللی نیز بر آن اضافه شده)، بخش‌هایی از کشور را در وضعیتی از بی‌توجهی شدید رها کرده است. نارضایتی از این وضعیت به‌ویژه در میان مردم شرق کشور شدید است، که چه درست و چه غلط، باور دارند دولت به دیگر مناطق کشور توجه بیشتری داشته و منطقه آن‌ها را عمداً در محرومیت نگه داشته است. با وجود ثروت اقتصادی کشور، بسیاری از لیبیایی‌ها برای گذران زندگی مجبور به داشتن حداقل دو شغل هستند (که معمولاً یکی از آن‌ها در بخش دولتی است، جایی که دستمزدها عمدتاً ناچیز باقی مانده است). کمبود مسکن نیز بسیار شدید است، به طوری که برآورد می‌شود کشور به ۵۴۰,۰۰۰ واحد مسکونی اضافی نیاز دارد. به‌طور کلی، افکار عمومی بر این باور است که بیشتر فرصت‌های اقتصادی که از سال ۲۰۰۳ به بعد ایجاد شده‌اند، در دست یک اقلیت محدود باقی مانده‌اند. به‌ویژه، این فرصت‌ها توسط فرزندان و خانواده گسترده قذافی تصاحب شده‌اند، که همه آن‌ها ثروت‌های عظیمی را از طریق مجموعه‌ای از کسب‌وکارها در بخش‌های بهداشت، ساخت‌وساز، هتل‌داری و انرژی به دست آورده‌اند. این برداشت‌های عمومی اخیراً با افشای ارزیابی‌های دیپلماتیک غربی تقویت شده است. طبق اسناد دیپلماتیک ایالات متحده که توسط ویکی‌لیکس منتشر شده‌اند، فرزندان قذافی به طور مرتب از ثروت کشور بهره‌مند می‌شدند؛ یکی از این اسناد اشاره می‌کند که "استفاده از منابع دولتی برای حمایت از شرکت‌های متعلق به فرزندان قذافی به یک رویه معمول تبدیل شده است" و تأکید می‌کند که شرکت‌های آن‌ها از "تأمین مالی گسترده دولتی و حمایت سیاسی" بهره‌مند بوده‌اند. به این ترتیب، لیبی به نوعی شبیه یک دیگ تحت فشار بزرگ بوده که منتظر انفجار است."

یکی دیگر از استدلال‌هایی که اغلب می‌شنوم این است که اگر ناتو در سوریه مداخله می‌کرد، این کشور اکنون مانند لیبی می‌شد. خوب، باید بگویم که حتی یک سوری هم وجود ندارد که آرزو نکند و شبانه‌روز دعا نکند که کشورش مانند لیبی باشد. منظورم این است که وضعیت لیبی اصلاً قابل مقایسه با آنچه در سوریه اتفاق افتاد نیست: ابعاد کشتارها، ویرانی‌ها، آوارگی‌ها و غیره در سوریه به‌مراتب وحشتناک‌تر و گسترده‌تر بوده است. پس از دو سال از به‌دست آوردن آزادی سیاسی تازه، لیبی از سال ۲۰۱۴ وارد یک جنگ داخلی جدید شد که توسط مداخلات خارجی رقیب دامن زده شد، اما این جنگ در مقایسه با جنگ‌های سوریه و یمن جنگی کم‌شدت‌تر بود.

سئوال: اجازه دهید به یکی از اصول اولیه شما بازگردم، به‌ویژه آن اصلی که درباره شرایط استثنایی در آستانه وقوع یک کشتار جمعی صحبت می‌کند. آیا این استدلالی به نفع مداخله بشردوستانه است؟

گیلبرت آشکار: مفهوم "مداخله بشردوستانه" از اساس معیوب است. هیچ‌کس با یک مداخله واقعاً "بشردوستانه" مخالفت نمی‌کند، مثلاً اعزام نیرو برای کمک پس از وقوع زلزله‌ای بزرگ. هیچ ضد امپریالیستی نمی‌تواند با چنین مداخله‌ای مخالفت کند، زیرا این کار کاملاً غیرمنطقی خواهد بود. من هرگز از عبارت "مداخله بشردوستانه" استفاده نکرده‌ام، مگر برای نقد آن به‌عنوان بهانه‌ای ریاکارانه برای مداخلات امپریالیستی. وقتی امپریالیسم در یک درگیری مداخله می‌کند، هرگز به دلایل بشردوستانه نیست و من هیچ‌گاه به چنین توهمی باور نداشته‌ام، بلکه همیشه آنچه نوام چامسکی "انسان‌گرایی نظامی جدید" نامیده است را محکوم کرده‌ام.

موارد استثنایی که من درباره آن‌ها صحبت می‌کنم زمانی است که، به دلایل خاص خودشان، قدرت‌های امپریالیستی از یک قیام مردمی علیه یک رژیم استبدادی حمایت می‌کنند؛ آخرین نمونه چنین وضعیتی قیام علیه کودتای نظامی در میانمار است. در چنین مواردی، اگر جنبش مردمی تصمیم بگیرد برای دفاع از خود در برابر یک کشتار جاری به سلاح متوسل شود، من از حق آن‌ها برای تأمین سلاح‌های دفاعی از هر منبعی که بتوانند، حتی اگر این منبع قدرت‌های امپریالیستی باشد، حمایت می‌کنم. حتی از مطالبه از دولت‌های غربی برای تأمین چنین سلاح‌هایی حمایت می‌کنم. اما من از مداخله مستقیم، خواه از طریق بمباران یا اعزام نیروهای نظامی به میدان، حمایت نمی‌کنم، چه رسد به زمانی که این مداخله ناقض قوانین بین‌المللی باشد. با این حال، اگر هیچ جایگزین دیگری برای جلوگیری از یک کشتار وسیع قریب‌الوقوع وجود نداشته باشد، من تا زمان رفع تهدید موضع خود را کنار می‌گذارم. کنار گذاشتن موضع به این معناست که من علیه چنین مداخله‌ای تظاهرات نمی‌کنم، همان‌طور که عده‌ای در ۱۹ مارس ۲۰۱۱ در نیویورک و واشنگتن علیه مداخله در لیبی تظاهرات کردند، در حالی که جمعیت بنغازی با خوشحالی از آنچه به‌عنوان نجات خود می‌دیدند استقبال می‌کردند. اما من نیز به نفع مداخله تظاهرات نمی‌کنم: ترجیح می‌دهم به کسانی که نجات پیدا کرده‌اند هشدار بدهم که هیچ توهمی درباره نیات واقعی و طرح‌های نجات‌دهندگان موقتی خود نداشته باشند. این همان کاری است که در سال ۲۰۱۱ هنگام شروع مداخله در لیبی انجام دادم. شهر بنغازی توسط رژیم تهدید شده بود، مردم بنغازی از سازمان ملل درخواست مداخله کردند، شورای امنیت قطعنامه‌ای را برای این مداخله تصویب کرد، و مسکو و پکن با امتناع از رأی مثبت، این تصمیم را پذیرفتند. این همان چیزی بود که در مصاحبه ۱۹ مارس شما با من توضیح دادم، و نه چیز دیگری. با این حال، در برخی از محافل چپ ضد امپریالیست در ایالات متحده و بریتانیا، از نئوکمپ‌گراهای معمول تا حتی برخی رادیکال‌هایی که هنوز "یاد نگرفته بودند چگونه فکر کنند"، غوغایی به پا شد.

برای من، جنبه اصلی این بحث این بود که اتنوسنتریسم (قوم‌مداری) غربی بسیاری از منتقدانم را آشکار کرد. آن‌ها به‌سادگی نمی‌توانستند خود را در جایگاه مردم بنغازی یا هر بخشی از منطقه عربی که در سال ۲۰۱۱ با موج انقلابی متزلزل شده بود، تصور کنند. همه چیز را از منظر آمریکا یا هم‌پیمان بریتانیایی آن می‌دیدند و فقط به مقابله با هر کاری که دولت‌هایشان انجام می‌دادند، صرف‌نظر از آنچه در طرف دیگر رخ می‌داد، علاقه داشتند. به من حمله کردند، زیرا نمی‌توانستند تصور کنند که واکنش سیاسی من بیشتر با جهان عرب، که به آن تعلق دارم (وقتی مستقیماً درگیر باشد)، هماهنگ است تا با بریتانیایی که اتفاقاً در آن اقامت دارم و کار می‌کنم - و کار من عمدتاً بر خاورمیانه و شمال آفریقا متمرکز است. برای اینکه یک مثال بزنم، در ۱۹ مارس ۲۰۱۱، همان روزی که مصاحبه‌مان را انجام دادیم، حزب‌الله لبنان - که دقیقاً به‌عنوان دوست بزرگ آمریکا شناخته نمی‌شود - در حومه جنوبی بیروت، یک گردهمایی بزرگ در همبستگی با مردم عرب برگزار کرد. این مربوط به قبل از زمانی است که قیام سوریه موقعیت حزب‌الله را تغییر داد. در سخنرانی طولانی خود، حسن نصرالله، رهبر این حزب، درباره لیبی چنین گفت:

"در لیبی، مردم مانند تونس و مصر قیام کردند. گروهی از جوانان در بنغازی آغاز کردند و با گلوله و کشتار مواجه شدند. مردم به حمایت از آن‌ها آمدند و انقلاب از شهری به شهر دیگر گسترش یافت، همراه با تظاهرات و نافرمانی مدنی. جواب آن‌ها با گلوله، هواپیما و تانک داده شد. جنگی بر انقلاب مردمی و مسالمت‌آمیز تحمیل شد. ... همانند شما، ما نیز در تلویزیون هواپیماها، تانک‌ها، توپخانه‌ها و راکت‌اندازهای کاتیوشا را دیدیم که به شکلی مرتب چیده شده بودند و ما را در لبنان به یاد تهاجم ۱۹۸۲ و تمام جنگ‌های اسرائیل انداختند. این جنگی که امروز توسط رژیم قذافی علیه مردم لیبی به راه افتاده است، همان نوع جنگی است که اسرائیل علیه لبنان و غزه به راه می‌اندازد. ... هر کسی که بتواند به هر شکلی به این مردم شورشی کمک کند، باید کمک کند تا در برابر ویرانی و کشتار مقاومت کنند.

برادران انقلابی ما در لیبی و ملت‌های عرب ما باید بدانند که آمریکا و غرب به رژیم لیبی زمان کافی داده‌اند تا انقلاب را سرکوب کند، زمان زیادی که صرف مذاکرات و جلسات شد. اما لیبیایی‌ها استوار ماندند، مقاومت کردند و جنگیدند و با استقامت و پایداری خود جهان را شرمنده کردند. ... مطمئناً وضعیت در لیبی با آغاز مداخله بین‌المللی بسیار پیچیده شده است، مداخله‌ای که ممکن است لیبی را در بازی قدرت‌های جهانی گرفتار کند. این امر نیازمند آن است که انقلابیون هوشیاری و میهن‌دوستی خود را که ما به آن اعتماد بالایی داریم، به کار گیرند."

توجه داشته باشید که نصرالله در واقع "آمریکا و غرب" را نه به خاطر مداخله، بلکه به دلیل دیر مداخله کردن سرزنش کرد! او بسیار کمتر از من در همان روز که با من مصاحبه کردید، انتقاد کرد. کمی بعد، زمانی که تهدید از بین رفت، که این امر پس از چند روز مداخله و نابودی بسیاری از هواپیماها و تانک‌های قذافی محقق شد، من به‌طور واضح اعلام کردم که مخالف ادامه بمباران هستم، زیرا آشکارا دیگر برای نجات جمعیتی ضروری نبود و تنها به تلاشی از سوی ناتو برای دخالت در وضعیت لیبی و کنترل آن تبدیل شده بود. این چیزی است که من در ۳۱ مارس توضیح دادم:

"مخالفت با منطقه پرواز ممنوع در حالی که جایگزین‌های غیرقابل قبول ارائه می‌دادند، همان‌طور که بسیاری از گروه‌های چپ واقعی و منطقی با نیت‌های بهترین انجام دادند، قانع‌کننده نبود. این رویکرد چپ را در نظر افکار عمومی در موقعیتی ضعیف قرار داد. مخالفت با منطقه پرواز ممنوع در حالی که نگرانی‌ای نسبت به غیرنظامیان نشان نمی‌دادند، همان‌طور که برخی گروه‌های حاشیه‌ای انجام دادند، غیراخلاقی بود - چه برسد به نگرش آن دسته از استالینیست‌های بازسازی‌شده یا بازسازی‌نشده‌ای که قذافی را به عنوان یک ضد‌امپریالیست مترقی تجلیل می‌کنند و قیام را به عنوان یک توطئه تحت رهبری آمریکا یا القاعده رد می‌کنند (در حالی که از افتراهای سبک استالینیستی برای بحث درباره موضع کسانی در چپ که با درخواست قیام لیبی برای حمایت همدردی داشتند، استفاده می‌کنند).

درخواست منطقه پرواز ممنوع از سوی قیام کنندگان نباید رد می‌شد. در عوض، ما باید نگرانی‌های شدید خود را در مورد قطعنامه ۱۹۷۳ شورای امنیت سازمان ملل ابراز می‌کردیم و نسبت به هر گونه تلاش برای استفاده از آن به‌عنوان بهانه‌ای برای پیشبرد اهداف امپریالیستی هشدار می‌دادیم. همان‌طور که روز پس از تصویب قطعنامه ۱۹۷۳ گفتم: «بدون مخالفت با منطقه پرواز ممنوع، ما باید مقاومت خود را نشان دهیم و بر ضرورت هوشیاری کامل در نظارت بر اقدامات دولت‌هایی که آن را اجرا می‌کنند تأکید کنیم تا مطمئن شویم که فراتر از محافظت از غیرنظامیان طبق مأموریت قطعنامه شورای امنیت عمل نمی‌کنند.» فرض معمول ما علیه مداخلات نظامی دولت‌های امپریالیستی به دلیل شرایط اضطراری کشتار قریب‌الوقوع لغو شد، اما این شرایط اضطراری در حال حاضر دیگر وجود ندارد، و محافظت از قیام اکنون می‌تواند به شیوه‌ای بسیار بهتر با تأمین سلاح برای آن محقق شود."

مورد دیگری که مشابه لیبی در سال ۲۰۱۱ است، ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ بود، زمانی که این گروه از مرز عراق عبور کرد و بر سرزمینی وسیع تسلط یافت که در آن جنایات وحشتناکی از جمله نسل‌کشی ایزدی‌ها در عراق و تلاش برای انجام همین کار علیه کردها در عراق و سوریه مرتکب شد. شهر تحت کنترل کردها، کوبانی در شمال شرق سوریه، توسط داعش تهدید شد. واشنگتن مداخله کرد و شروع به بمباران "دولت اسلامی" خودخوانده کرد. آیا ضد امپریالیست‌ها باید در واشنگتن و لندن راهپیمایی کرده و شعار "توقف مداخله آمریکا در سوریه" می‌دادند؟ آمریکا به نیروهای کرد سلاح ارسال می‌کرد. آیا ضد امپریالیست‌ها باید با این کار مخالفت می‌کردند؟ من این‌طور فکر نمی‌کنم. در زمان ضرورت فوری برای جلوگیری از شکست کردها که راه را برای حمله داعش به مناطق تحت کنترل کردها در سوریه باز می‌کرد، نمی‌توانستید با بمباران مخالفت کنید. پس از رفع خطر فوری، باید با ادامه بمباران مخالفت می‌شد، همراه با درخواست برای تأمین سلاح‌های لازم به کسانی که با داعش می‌جنگیدند، به‌ویژه نیروهای کرد و نیروهای متحد در سوریه و عراق.

به طور خلاصه، در شرایط استثنایی که هیچ جایگزین دیگری برای جلوگیری از یک کشتار گسترده در دسترس نیست، مداخله قدرت‌های امپریالیستی ممکن است به عنوان "شر کمتر" تا زمانی که لازم باشد و فقط به اندازه‌ای که برای رفع تهدید نیاز است، قابل قبول باشد. مسلح کردن یک قیام دموکراتیک علیه دشمن مستبد و بسیار مجهزتر، از دیدگاه واقعی انترناسیونالیستی چپ ضروری است. انترناسیونالیستها باید از دولت‌های خود، حتی دولت‌های امپریالیستی، بخواهند که سلاح‌های دفاعی را به طرف پیشرو در یک جنگ داخلی تحویل دهند (جنگ داخلی اسپانیا را به یاد آورید!). در عین حال، ما باید به کسانی که چنین کمکی را نیاز دارند، بی‌اعتمادی کامل به ایالات متحده و هر دولت امپریالیستی دیگری را توصیه کنیم. همچنین باید با هر نوع مداخله‌ای که دست آن‌ها را ببندد و آن‌ها را تحت سلطه واشنگتن، مسکو یا هر قدرت دیگری قرار دهد، مخالفت کنیم.

سئوال: اما اگر من بخشی از گروهی بودم که با خطر کشتار روبه‌رو بود و به من کمکی پیشنهاد می‌شد و این کمک همراه با شرط و شروطی بود، ممکن است بگویم این شروط فاسد و نامطلوب هستند، اما ترجیح می‌دهم به این شرایط فاسد تن بدهم تا اینکه قتل‌عام شوم.

گلیبرت آشکار: و من کاملاً این را درک می‌کنم. اما نقش من از بیرون این خواهد بود که به شما بگویم: من موقعیت شما را درک می‌کنم، درک می‌کنم که شما هیچ انتخابی ندارید، اما به شما هشدار می‌دهم درباره اهداف و نیات واقعی کسانی که آنچه را که شما به‌شدت به آن نیاز دارید فراهم می‌کنند، و از شما می‌خواهم که نهایت تلاش خود را انجام دهید تا استقلال کامل خود را حفظ و نگهداری کنید.

=======

گیلبرت اشکار در لبنان بزرگ شده و در پاریس، برلین و لندن زندگی و تدریس کرده است. او در حال حاضر استاد مطالعات توسعه و روابط بین‌الملل در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS)، دانشگاه لندن است. از جمله کتاب‌های متعدد او می‌توان به برخورد بربریت‌ها (۲۰۰۲، ۲۰۰۶)، قدرت‌های خطرناک: خاورمیانه و سیاست خارجی ایالات متحده، نوشته مشترک با نوام چامسکی (۲۰۰۷)، عرب‌ها و هولوکاست: جنگ روایت‌های عربی-اسرائیلی (۲۰۱۰)، مارکسیسم، شرق‌شناسی، جهان‌گرایی (۲۰۲۱۳)، مردم می‌خواهند: کاوشی رادیکال در قیام‌های عربی (۲۰۱۳) و علائم بیمارگونه: بازگشت به عقب در قیام‌های عربی (۲۰۱۶) اشاره کرد.

مصاحبه بالا در تاریخ ۵ مه ۲۰۲۱ صورت گرفته.


۱۴۰۳ دی ۲۹, شنبه

ابراهیم نبوی، طنز و دیگر ماجراها

می گویند ابراهیم نبوی خودکشی کرد و مرد. تعدادی در فضای مدیای اجتماعی درباره نویسنده و طنزپرداز بودن او نوشته اند و سعی کرده اند درباره گذشته و گرایش سیاسی او چیزی نگویند و یا در حاشیه چیز بی ارزشی بگویند و رد شوند. تعدادی هم اتفاقا روی گذشته سیاسی او تمرکز کرده اند و نگذاشته اند آن گذشته و چه اتفاقات مهمی در آن گذشته افتادند، از یاد کسی برود! ابراهیم نبوی مرد و رفت و اکنون از آنچه که درباره اش می گویند خبر ندارد. آنچه که امروز بعد از مرگ او و واکنش به مرگ او برای من اهمیت دارد، اینست که انسان‌هایی که درباره ایشان، شخصیت سیاسی، هنری و نویسندگی و جایگاه مرگ او حرف می زنند، واقعا کجا ایستاده اند.

ابراهیم نبوی البته طنز هم می گفت. اما طنز گفتن، در بهترین حالت، شغل ایشان بود. من روی کلمه "شغل" تاکید می کنم. چرا که در بعضی از فرهنگ‌ها و در میان هنرمندان و روشنفکران آن فرهنگ‌ها، از جمله در میان "روشنفکران" ایرانی، اگر کسی هنرمند و بخصوص نویسنده باشد، تافته جدا بافته ای است. نویسندگی و از جمله طنزپردازی، در فرهنگ عمومی امروزه و آپدیت شده – منهای بعضی جاها - شغل است و نان روی سفره طرف می آورد. مثل معلمی. مثل بازیکن حرفه ای بودن در یک باشگاه ورزشی. مثل پلیس راه بودن. اگر از این زاویه به مشاغل و از جمله به نویسندگی نگاه کنیم، آنوقت نگاهمان به سیاست هم متعارف و امروزی می شود. یک نویسنده چقدر در کارش موفق است را با یک نانوا و یا یک جوشکار چقدر در کار نانوائی و جوشکاری موفق است سنجیده خواهد شد. یک شاعر یا یک نقاش چقدر در کارش موفق است با یک دکتر و یا یک پرستار چقدر در کارش مهارت دارد و موفق است سنجیده خواهد شد. در یک جامعه ای که بگذارند استعدادها رشد کنند، اگر حکام و صاحبان زور بگذارند مثلا هادی خرسندی و یا ایرج میرزا و عبید زاکانی حرفشان را بزنند و طنز بگویند، هیچ روزنامه و مجله ای ستونی را به کسی که در بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۶۴ دارای سمتی در زندان اوین بوده، اختصاص نخواهد داد!



برگردیم به نگاه مدرن و آپدیت شده به شغل نویسندگی و هنرمندی. اگر از این زاویه به هنرمند و یا نویسنده نگریسته شود، آنوقت شغلش از طرز نگرش سیاسی اش تفکیک داده خواهد شد و سئوال خواهد شد که آن نویسنده و یا پرستار درباره انتخابات آمریکا، درباره جنگ خاورمیانه، درباره بیحقوقی زنان در ایران و کلا در اسلام، درباره اعدام‌های سال‌های ۶۰ در ایران، درباره جنگ اوکرائین، درباره زندان‌های مخوف بشار و حافظ اسد و غیره چه می گوید؛ و اینجاست که شخصیت سیاسی اش در ترازو قرار می گیرد. طرف می تواند مثل مهدی اخوان ثالث چند شعر در مدح خامنه ای هم بگوید، اما کلی شعر خوب هم که واقعا شعر هستند هم گفته باشد. آنوقت کسی مثل من خواهد گفت که ایشان از لحاظ سیاسی خیلی مرتجع و دولتی است، اما شعرش، که کارش است، خوب است. یا مثلا کسی مثل محمود دولت آبادی که خیلی آدم مرتجع و مسلمانی است، می تواند کلیدر را هم بنویسد که میلیون‌ها نفر خوانده و لذت هم برده اند. طرف می تواند خیلی راننده بدی باشد و کلی تصادف هم داشته باشد، اما یک عضو فعال سندیکای رانندگان اتوبوسرانی تهران و حومه هم باشد.

اما آن فرهنگ عقبمانده ای که کار سیاست را در نویسنده و طنزپرداز خلاصه می کند، مجبور است که نماینده سیاسی اش را نه در احزاب، بلکه در میان طنزپردازان و نقاشان ببیند. مجبور است در سیاست تو سر تحزب بزند و نویسنده و طنزپرداز را، نه بخاطر شغلش، بلکه بخاطر سیاستش به عرش اعلا ببرد. و این هم باز یک خصلت عقبمانده در میان روشنفکران و بخشی از فعالین سیاسی در بعضی از فرهنگ‌هاست.

 

به بهانه ابراهیم نبوی

ابراهیم نبوی، به شهادت همه کسانی که او را خوب می شناسند و گوشه هایی از گذشته سیاسی او را اینجا و آنجا به ما یادآوری کرده اند، یک عضو فعال یک بخش از جمهوری اسلامی بود. او در سرکوبگرترین دوران رژیم اسلامی که هزاران فعال سیاسی را بدون حتی یک سئوال و جواب درست و حسابی که حداقل بدانند طرف اسم واقعی اش چیست تیرباران می کردند، یک مسئول بسیار مهم زندان اوین بود. او بین سال‌های ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۴ مدیر دفتر سیاسی وزارت کشور بوده است.

جمهوری اسلامی حکومت بخش وسیعی از باند لمپن، لات، مداح و چاقوکش است. در دهه اول انقلاب که همه اینها دور رهبرشان خمینی جمع شده بودند، نماینده جنبشی به نام جنبش اسلام سیاسی بودند که می خواستند انقلاب اسلامی را به کشورهای اسلام زده صدور کنند، زنان را سرکوب و به خانه برانند، قلم‌ها را بشکنند و همه مخالفین را سر به نیست کنند، اسرائیل را از روی کره خاکی پاک کنند و بروند قدس نماز جماعت بخوانند، و دیگر ماجراها. بخشی از این جماعت در یک پیچ و گردنه ای سر راه متوجه شدند که لقمه بزرگی را برداشته اند که تو دهن هیچ کدامشان نمی گنجد. همین‌ها اسلحه ها و شلاق‌های اتاق شکنجه را کنار گذاشتند و روزنامه باز کردند و روزنامه نگار و طنزپرداز شدند و دنبال اصلاح رژیم افتادند. این بخش که از بخش هارترشان شکست خوردند، به اپوزیسیون رانده شده و بخشی به خارج از کشور مهاجرت کردند. ما از اینکه این جماعت شکست خورده تصمیم گرفته اند دیگر شکنجه نکنند بدمان نمی آید، اما مجبوریم یادآوری کنیم که بسیاری از اینها شاکیان خصوصی دارند، حتی اگر از برجسته ترین روزنامه نگاران و طنزپردازان زمانه خود باشند.

 

و؛

برای عبور از حکومت‌های آدمکشی که مثل بختکی به جان ایران افتاده اند، باید دیدمان را از نوک بینی مان فراتر ببریم.

۱۷ ژانویه ۲۰۲۵

این مطلب البته درباره کل بیوگرافی ابراهیم نبوی نیست و نبود. منتها چند نکته را لازم است بعنوان یادآوری در همین کامنتها بیاورم.

یکی نوشته بود: در هلند در چشم فرزندان کمونیست های اعدام شده نگاه کرد و با همان بیشرمی تیپیک آدمخواران اسلامی گفت "آنها که کمونیست بودند، خب باید کشته میشدند!". تهمینه میلانی، که فکر کنم تو کار فیلم و سینماست، نوشته است:

 

 

شهریور ماه ۱۳۸۱ سه روز بعد از آزادی من از زندان (برای ساخت فیلم نیمه پنهان) به من تلفن زدند ، خود را معرفی کردند و از من دعوت کردند برای صرف ناهار در دفتر روزنامه جامعه روز ، به دفتر روزنامه بروم . تو دفتر روزنامه ابراهیم نبوی به خانم میلانی می گوید: اوایل انقلاب فردی تندرو بوده است و به اتفاق اقای سیف الله داد و فرد دیگری که اسمش را به یاد ندارم، کمیته تسویه دانشجویان دانشکده جامعه شناسی  دانشگاه شیراز را برعهده داشته اند. این یعنی تعیین سرنوشت برای عده ای از جوانان در حدود سنی ۱۸ تا  ۲۲!

درباره اعدامهای دهه شصت در یک مصاحبه تلویزیونی می گوید: "اعدام‌های سال ٦٧ رو یاد کسی نیار. کسی یادش نیست. ‏ولش کن تموم شد!"

یکسری از کار و سمتهای او: ۱ - مدیر دفتر سیاسی وزارت کشور (۱۳۶۱-۱۳۶۴)، ۲ - جانشین مدیرکل اجتماعی وزارت کشور به مدت سه ماه (۱۳۶۴)، ۳ - عضو شورای طرح و برنامه شبکه اول سیما (۱۳۶۳-۱۳۶۶)، ۴ - معاون گروه فیلم و سریال شبکه اول سیما (۱۳۶۴-۱۳۶۵)، مدیر طرح و برنامه شبکه اول سیما (۱۳۶۵- ۱۳۶۶)، ۵ - مشاور رئیس دانشکده صدا و سیمای جمهوری اسلامی (۱۳۶۶- ۱۳۶۷)،


نوستالژی حکومت پهلوی

به دنبال یادداشتم "وقتی که جمهوری اسلامی رفت، چه می تواند بشود؟" تعدادی از دوستان چه در پیغام‌های جداگانه و چه در زیر همان نوشته اظهار داشتند که من امکان بازگشت طرفداران رژیم گذشته و یا رضا پهلوی را دستکم گرفته ام. گفته بودند که طرفداران بازگشت سلطنت‌ رقم قابل توجهی هستند. گفته بودم که نظرم را در باره این اظهارات حتما خواهم نوشت. کلا اینجوری استدلال می شود که ایران تحت حکومت پهلوی وضعیت بهتری داشت. بگذارید حرف آخرم را همین اول بزنم: در مقایسه با وضعیتی که جمهوری اسلامی بر مردم ایران و منطقه تحمیل کرده، همه جا وضعیت بهتری دارند و یا داشتند؛ اما این کل ماجرای سیاسی سال‌های قبل از ۱۳۵۷ را توضیح نمی دهد.

به نظر من کسی که می گوید ایران وضعیت بهتری داشت و نه تنها این، بلکه از این فاکت می خواهد نتیجه بگیرد که برگردیم به دوره شاهنشاه آریامهر، فاکتورهای زیادی را که به انقلاب ۵۷ منجر شد، در نظر نمی گیرد. ابتدا بگویم که این یک دیدگاه نوستالژیک یا شاید واکنشی به بی‌ثباتی و آشفتگی پس از سر کار آمدن حکومت اسلامی است. اما برای پاسخ به این ادعا، باید به چند نکته کلیدی توجه کنیم:

۱ – سرکوب و نبود آزادی: پهلوی‌ها بیش از ۵۰ سال دیکتاتوری خشن و سرکوبگر را برایران تحمیل کرد. هیچ اپوزیسیونی تحمل نمی‌شد، آزادی بیان وجود نداشت، و مخالفان غالبا به زندان، شکنجه یا اعدام محکوم می‌شدند. مردم ایران از هیچگونه حق مشارکت سیاسی واقعی محروم بودند و هرگونه مخالفت با پهلوی‌ها با سرکوب بی‌رحمانه مواجه می‌شد. از یاد نبریم که رژیم پهلوی آخر با یک کودتا علیه دولتی که با رای مردم سر کار آمده بود، سر کار آورده شد.

۲ - اقتصاد تحت کنترل مطلق دولت: اگرچه ایران به‌خاطر درآمدهای نفتی به‌طور نسبی وضعیت اقتصادی بهتری نسبت به برخی کشورهای منطقه داشت، اما این ثروت تحت کنترل مطلق ساواکی ها بود و توزیع آن ناعادلانه بود. پهلوی‌ها از منابع کشور برای تحکیم قدرت خود استفاده می‌کرد، نه برای توسعه پایدار داخلی.

۳ – وضعیت ایران پس از محمدرضا پهلوی: وضعیت امروز ایران، بخصوص پس از سقوط شاه بسیار پیچیده شد. این شرایط تا حد زیادی نتیجه عدم وجود نهادهای دموکراتیک در دوران پهلوی بود. آنها به‌جای ساختارهای سیاسی و اداری قوی، رژیمی بر اساس تعهد به شخص شاه ایجاد کرده بودند. با سقوط این نظام، این خلأ نهادی به آشفتگی توام با سرکوب مخالفین منجر شد.

۴ - آرمان‌های انقلاب ۱۳۵۷: انقلاب ۵۷ نتیجه دهه‌ها سرکوب، فساد و بی‌عدالتی بود. مردم خواستار آزادی، عدالت و حق تعیین سرنوشت بودند. حتی اگر پس از سقوط نظام شاهنشاهی مشکلاتی به وجود آمده باشد، این به معنای تایید دیکتاتوری او نیست و عقل سلیم باید کمی فکر کند که راه پیشروی چیست.

۵ - جمع‌بندی: ادعای اینکه ایران تحت نظام شاهنشاهی پهلوی‌ها "بهتر" بود، به معنای نادیده گرفتن رنج‌های مردم ایران در دوران حکومت آنها است. هرچند چالش‌های پس از محمدرضا پهلوی بسیار جدی هستند، اما ریشه بسیاری از آن‌ها را باید در ساختارهای معیوبی جست‌وجو کرد که آنها طی دهه‌ها ایجاد کرده بودند. آینده ایران به توانایی مردم این کشور برای غلبه بر این چالش‌ها و ایجاد یک نظام آزاد بستگی دارد.



۱۴ ژانویه ۲۰۲۵


۱۴۰۳ دی ۱۴, جمعه

اگر این انقلاب است

امروزه همه، چه در ایران و چه هم در خارج از مرزهای آن، برای سرنگونی و فروپاشی جمهوری اسلامی لحظه شماری می کنند. خود دست اندرکاران این رژیم هم رفتن خودشان را فرض گرفته اند. آخر رژیمی که یکی دو ماه پیش رهبرش جلوی دوربین، با اعتماد به نفسی واقعا قابل تقدیر گفت که "مذاکره نمی کنیم!" اما دارند به هر وسیله ای متوسل می شوند که غرب، بخصوص ‌آن "شیطان بزرگ" با آنها مذاکره کند و شواهد این را می گوید که حاضرند با شرایط طرف مقبل مذاکره کنند. حاکمیتی که ادعا می کرد و خیلی ها هم ادعاهایش را پذیرفته بودند که قدرت اصلی منطقه است؛ اما اکنون همه تحلیلگران، چه مال خود رژیم و چه در اپوزیسیون، پذیرفته اند که تمام بالهایش قیچی شده اند. حزب الله تماما تار و مار شده است. حماس در ضعیف ترین موقعیتش است. رژیم اسد را، که جمهوری اسلامی از مهمترین ارکانش می دانست و رهبرانش می گفتند حتی با خوزستان هم عوض نمی کنند، یک شبه دود شد و هوا رفت. می نالند که دوستانش، تو بخوان روسیه، بر سر موجودیت این رژیم معامله کردند. خلاصه هر چیزی که می توانست بر علیه این رژیم کار کند، کارش را کرده است. منتها یک نکته کلیدی هنوز مانده است و آن اینکه خود این رژیم هنوز نرفته است. مردم می دانند که رفتنی است. منتها چطوری می رود برای خیلی هایی که این وضعیت را دنبال می کنند، جای سئوال است.



رفتن این رژیم جنایتکار فرض است و گام اول برای هر نوع بهبودی در این جامعه است. در جامعه و در میان مردم، همچنین در میان خود فعالین سیاسی هم، هم اکنون این بحث در گرفته است که کدام راه خلاصی از جمهوری اسلامی ممکن تر، مطلوب تر و کم هزینه تر است. می تواند به دو شیوه برود؛ یکی اینکه با یک انقلاب و قیام توده ای و دوم با حمله نیروهای خارجی که باعث فروپاشی و اضمحلال کامل دیوار کاغذی آن بشود. یک نیروئی در اپوزیسیون هست که می خواهد از بالای سر مردم تصمیم برای رفتن این رژیم گرفته شود. اگر به این شیوه برود، احتمال قدرت شدن آنها بالاست. این اما مطلوب نیست. اگر قال قضیه با یک انقلاب توده ای که تاکتیکهای رهبری توسط فعالین کف خیابان اتخاذ شوند کنده شود، جامعه می تواند با کمترین هزینه ای این تغییر را از سر بگذراند. فعالین سیاسی و اکتیویستهای که همه این سالها اقشار مختلف مردم را سازمان دادند و رهبری کردند، در انقلاب زن، زندگی، آزادی فی البداهه تصمیماتی گرفتند که کی و کجا عقب بنشینند، کی به کجا حمله کنند، و کی و کجا شبیخون بزنند، در سرنگونی رژیم توسط یک انقلاب توده ای، توسط همه آن نیروهایی که در مراحل مختلفی به طرق مختلفی به خیابان آمدند و رژیم و سیاستهای آن را به چالش کشیدند، در رفتن این رژیم با انقلاب منافع مشترکی دارند و آن هم جامعه را به سمتی که رو به بهبودی برود و زخمهای چندین ساله اش التیام بیابند. این فعالین که بسیاری از مردم هم اکنون آنها را در میان بازنشستگان، در میان پرستاران و معلمان، در میان دانشجویان و زنان، در میان فعالین حقوق برابر شهروندی، در میان نویسندگان و هنرمندان و غیره و غیره می شناسند، می توانند آن اقشار وسیعی از مردم که منتظر فروپاشی رژیم از بالا و با کمک آمریکا و اسرائیل هستند را به خیابان بیاورند که جامعه دوره انقلابی و گذر از جمهوری اسلامی را بهتر طی کند و به مرحله پساجمهوری اسلامی با قدرت گام بنهد.

سرنگونی جمهوری اسلامی توسط یک انقلاب می تواند از سو استفاده نیروهای سیاهی که می توانند از خلاء قدرت مرکزی زندگی مردم را ناامن کنند، جلوگیری بکند. می تواند جلوی نیروهایی که نمی خواهند مردم در سرنوشت خودشان دخالت کنند و هوای یک دور دیگر از ریاضت کشی را در سر دارند، خواهد گرفت. رهبران کف خیابان این انقلاب طرفداران اسلام ملایمتر و یا طرفداران بازگشت دم و دستگاه پرویز ثابتی را عقب خواهند زد.

۲ ژانویه ۲۰۲۵


۱۴۰۳ دی ۱۰, دوشنبه

دشمنان بی کار ننشسته اند، ما چه می توانیم بکنیم!

 


در جمعی بودم که درباره آینده ایران حرف می زدیم. شور و شادی از اینکه رژیم بالاخره رفتنی است و این را دیگر همه، حتی از سران اصلی و مهم رژیم هم به آن اذعان دارند. از طرف دیگر یک نوع نگرانی هم احساس می شد که دولت دست چه کسانی خواهد افتاد. سعی کردم فقط گوش بدهم که ببینم دیگران چه می گویند. دوستی متوجه سکوتم شد و نظرم را پرسید. نکاتی را از تاریخ گفتم و نمونه هایی از رهبری را از دو انقلاب عظیم روسیه و فرانسه آوردم و گفتم که به نظر من رهبری در تحولات این دوره ایران می تواند کاملا متفاوت باشد و دلایلش را هم گفتم.

من اینجا وارد آن بحثها نمی شوم. آن را به نوشته و یادداشتهای آینده موکول خواهم کرد. آنچه که این روزها بیشتر از هر زمان دیگری ذهنم را به خود مشغول کرده است، مسئله گذر از جمهوری اسلامی به یک رژیم متعارف سیاسی است. آیا سلطنت با تاج و تختش، با ساواک و شکنجه گرانش، با آن عربده کشان و شعبان بی مخانش برمی گردد؟! آیا مجاهدین اصلا امکان این را دارند که در معادلات سیاسی به حساب بیایند؟! گرایش موسوم به چپ ۵۷ در چه وضعیتی است و چه به سرش خواهد آمد؟! حزب کمونیست کارگری چه می تواند و چه باید بکند؟

سوریه نشان داد که نیروهای خارجی از بالای سر مردم می توانند خیلی کارها بکنند و کردند. حتی دولتی مثل ترکیه می تواند تعیین کننده باشد. لازم نیست حتما آمریکا و روسیه مستقیما دخالت کنند و یا توسط ارتش در داخل کشوری کودتا کنند. اخیرا به بحثی از کوندلیزا رایس، وزیر امور خارجه کابینه جورج دبلیو بوش، گوش می دادم که می گفت آمریکا نمی تواند بگوید ما با مسائل دیگر کشورها کار نداریم. باید مستقیما دخالت کرد که جلوی رقیبانمان را بگیریم. این "رقیب" هم البته می تواند در شرایط مربوط به هر کشوری تعریفی داشته باشد. می خواهم بگویم که ما نباید انتظار داشته باشیم اینها دخالتی نکنند و یا ما را به حال خودمان برای تعیین سرنوشت خودمان تنها بگذارند. این یک پخمگی سیاسی و خوش‌خیالی بچه گانه ای بیش نیست.

ما چه می توانیم و چه باید بکنیم؟ تحزب در این دوره آن رمز کلیدی برای کمونیستهاست که بتوانند کار مشترکی بکنند. یادم می آید که منصور حکمت به دنبال اعتراضات دانشجویان در ۷۸، در یک جمعی در سوئد رو به همه مخاطبان گفت که هر کسی که الان مشغول کاری است؛ درسش را می خواند، خواننده ای در اوپرائی است، کتاب خاطراتش را می نویسد، نمایشنامه اش را می نویسد و غیره، بیاید برای این دور عضو حزب کمونیست کارگری بشود. من البته نه چنین اتوریته ای را دارم و نه هم چنین درخواستی را علنا در صفحه فیسبوک از کسی می کنم. اما چیزی که می خواهم بر آن تاکید کنم این است که یک فعال سیاسی باید متحزب بشود. نمی شود شاهد تحولات از بالا و برنامه ریزی شده توسط دولی مثل آمریکا، ترکیه، اسرائیل و روسیه درباره ایران و سوریه بود، اما خود یک کار جدی نکرد. جامعه ایران پر است از آدمهای چپ و کمونیستی که هنوز دارند منفردانه کار سیاسی می کنند. پر است از کسانی که یک عمری مشغول سازمان دادن اعتراضات خیابانی بودند. پر است از کسانی که در جریان انقلاب زن، زندگی، آزادی، خیابان را سازمان می دادند. پر است از کسانی که سالها و در مراحل مختلفی اعتراضات دانشجویان را سازمان می دادند. پر است از کسانی که اعتراضات زنان را سازمان می دادند. از آوارگان افغان حمایت کردند. از کودکان کار حمایت کردند. فعال محیط زیست بودند؛ پر است از کسانی که اعتراضات پرستاران را، اعتراضات معلمان را، اعتراضات کارگران نفت و پتروشیمی و فولاد اهواز و کشت و صنعت هفت تپه را، پر است از کسانی که اعتراضات بازنشستگان را سازمان دادند. همین چند رقمی را که اینجا اسم بردند، چه پتانسیلی را می توانند جابجا کنند. دست چه تعداد آدم را می توانند در آن واحد در دست هم بگذارند. اینها امروز باید متحزب بشوند. امروز دقیقا دورانی مثل دوره انقلاب اکتبر است که هر کسی چپ بود، حتی کسانی مثل ویکتور سرژ هم که از آنارشیستهای شناخته شده بین المللی بود، عضو حزب بلشویک شد.

اگر بخواهیم بر سرنوشت خود حاکم شویم، ابتدا باید از راحتی دوران گذشته بکنیم و وارد دوره ای پر تلاطم بشویم که بدون نیرو و تحزب این امکان بسیار ضعیفتر خواهد بود.

۳۱ دسامبر ۲۰۲۴

وقتی که جمهوری اسلامی رفت، چه می تواند بشود؟

اخیرا با سئوال زیر از طرف یکی از دوستانم مواجه شدم: "با توجه به تحولات و تصمیمات که از بالای سر توده ها گرفته میشه، تو ایران اگر سلطنت طلبان یا مجاهدین موفق شوند، واکنش حزب چه خواهد بود؟" این سئوال به نظرم می تواند سئوال بسیاری از کسان دیگری هم باشد که اینروزها شاهد وضعیت سیاسی در خاورمیانه و بالاخص در ایران هستند.

ابتدا بگویم که من سخنگونی حزب نیستم. نکاتی در خصوص این بحث دارم که واضح است موضع حزب نیست. این بحث، امیدوارم که، به یک بحث سازنده و رفیقانه دامن بزند.

در وضعیت کنونی جمهوری اسلامی ما با دو موقعیت روبرو هستیم. یکی اینکه جمهوری اسلامی مثل رژیم اسم از بالا بپاشد و یکشبه سرانش متواری روسیه، کانادا و ونزوئلا بشوند. دوم اینکه با یک روند انقلابی سرنگون بشود که در پروسه انقلاب یک نیروی رهبری کننده یک جنبش خاص دست بالا پیدا کند. آنچه که مسلم است وضعیت کنونی جمهوری اسلامی فوق العاده شکننده است و وضعیت جامعه ایران هم فوق العاده!

اول به آن سه نیروئی که در سئوال هستند بپردازم. تا آنجا که به سلطنت و سلطنت طلبان برمی گردد، گرچه تعدادی آدم در خارج و داخل آرزوی دوران گذشته را دارند، اما یک آدم جدی سیاسی، یک فعال جدی سیاسی پشت آن نمی رود. جمهوری اسلامی و آن وضعیتی را که بر جامعه تحمیل کرده، تعدادی را نسبت به گذشته کور کرده است. جمهوری اسلامی، با سرکوبگری هایش، با اسلام و آخوندش، با فساد و رانت و دزدی هایش، با مظهر کثافت بودنش، روی خیلی از جنایتکاران در تاریخ را سیاه کرده است. اما کسی که به سیاست فکر می کند و می خواهد جامعه از جمهوری اسلامی به یک جامعه آزاد، سکولار، جامعه ای که سانسور نباشد، کارگر حق داشته باشد تشکلش را ایجاد کند، زن برده مرد نباشد، مذهب گورش را گم کند و در سیاست و دولت دخالت نکند، به گذشته و رژیم سانسور و ثابتی و ساواک رضایت نخواهد داد. آدم جدی از یاد نخواهد برد که رژیم پهلوی با یک انقلاب عظیم توده ای سرنگون شد. دوران آن رژیم را گورستان آریامهری می خواندند. همه مردم رعیت شاهی بودند که دول خارجی با یک کودتا، حکومت منتخب مردم را سرنگون و آن شاه را بر جامعه تحمیل کردند.

این البته بدان معنا نیست که راست در جامعه بدون آلترناتیو است. بلکه به نظر من سلطنت خواهی نماینده آلترناتیو راست نیست.

تا آنجا که به مجاهدین برمی گردد، به نظر من این نیرو، گرچه می تواند تعدادی آدم داشته باشد که مزاحمتی برای شهروندانی ایجاد کند، اما شانس گرفتن قدرت را ابدا ندارد. اگر جامعه از اسلام جمهوری اسلامی عبور کند، به اسلام دیگری تن نخواهد داد. مجاهدین نیروئی فوق العاده بدنام است که هیچ چیز مثبتی در پرونده اش ندارد. مجاهدین به نظر من نماینده هیچ جنبشی در ایران نیست و فردایش بهتر از امروزش نخواهد بود؛ که نیروئی در حاشیه جامعه خواهد بود و از آنچه که هست هم ضعیف تر و حاشیه ای تر خواهد ماند.

حزب کمونیست کارگری می تواند نیروئی کاملا تعیین کننده باشد. حزبی که در تمام طول عمرش، در حال سازمان دادن همه جنبش‌هایی بوده که امروز می روند جمهوری اسلامی را سرنگون کنند. حزبی که خواهان آزادی و برابری کامل زنان و مردان در تمام شئون زندگی است. حزبی که در تمام طول عمرش بر علیه سرکوب، سانسور، اعدام و احکام زندان سیاسی مبارزه کرده است. حزبی که حزب سازمان دادن اعتراض است و کارگران و زنان را در تمام مبارزاتشان نمایندگی کرده است. این حزب می تواند در یک دوره گذار فعالین سیاسی بسیاری از جنبش‌ها را، با تاریخش، با مبارزاتش و با اهداف اعلام شده اش، جلب و جذب کند.

 


پروسه قدرت چگونه می تواند باشد

جمهوری اسلامی چه با قدرت انقلابی سرنگون شود، چه با فشار غرب و اسراییل، به نظر من امروز یک نیروی تعیین کننده که به تنهائی بتواند قدرت را بگیرد، وجود ندارد. (من البته وقتی از گرفتن قدرت حرف می زنم، منظورم قدرت گرفتن یک حزب و ارباب شدن آن بر جامعه نیست. منظورم بیشتر قدرت اکثریت شدن در نهادها و ارگانهای تصمیم گیرنده در جامعه است.) اگر امروز جمهوری اسلامی مثل رژیم بشار اسد فروپاشید، هر ارگانی که حاکمیت را بگیرد و جامعه را به یک حالت نیمه نرمال برگرداند، دو سه سالی طول خواهد کشید. در این مدت مردم ارگانهای خودشان را سازمان خواهند داد. کمیته های محلات، شوراهای محله و مراکز کار، هسته های مقاومت و غیره. اگر مثلا مجلسی ایجاد شد، حال این مجلس هر چه که باشد؛ پارلمانی، موسسان، شورائی و غیره؛ افرادی، فعالین سیاسی ای رو می آیند و کسانی از صحنه خارج خواهند شد. به نظر من پروسه قدرت گیری احزاب از پروسه قدرت گیری جنبش‌ها خواهد گذشت. یک واقعیت را که می شود مطمئن شد، این است که چپ و کمونیست این دوره، چپ و کمونیست سال ۵۷ نیست که قدرت را دو دستی تقدیم آخوند جماعت کند و هم و غمش مبارزه با اسراییل و امپریالیسم باشد. چپ سال ۵۷، در بهترین حالت یک چپ استعمارزده بود. سیندورم کل اینها کودتای ۲۸ مرداد بود. مجلس دوره گذار، مجلسی از نمایندگانی خواهد بود که به نظر من به چپ بازمانده از ۵۷ بی اعتنا خواهد بود. این مجلس شامل نمایندگانی خواهد بود که اصل را بر برابری و رفاه خواهند گذاشت. نمایندگانی از زنان، از کارگران، از بازنشستگان، از بی خدایان، از ملیتها و اقلیتهایی که مورد ستم واقع شده اند، از رنگین کمانها، از دادخواهان و الی آخر. این مجلس حتما درباره موقعیت نفت، معادن، آبها، سرمایه گذاری ها، چه به سر مساجد بیاورند، امام زاده ها را چکار کنند و غیره هم تصمیم خواهد گرفت، اما لازم نیست که سرمایه داران (نمایندگان از ما بهتران) تصمیم گیرنده این تصمیمات مهم در جامعه باشند. در مذاکره بر سر سرمایه گذاریهای خارجی در کشور، نمایندگان کارگران، زنان و کل جامعه هم می توانند بر سر میز مذاکره باشند؛ از کجا آمده که در مذاکرات اقتصادی و تجاری، حتما باید سرمایه داران طرف اصلی مذاکره باشند. جامعه ایران به نظر من روند تا کنونی که حتما سرمایه داران و بانکداران طرف حساب سرمایه گذاریهای خارجی باشند، را عوض خواهد کرد.

اما همه اینها بستگی به این دارد که خود مردم و یا بهتر بگویم نمایندگان مردم در ارگانها و نهادهای برآمده از سرنگونی جمهوری اسلامی، چه اعتماد به نفسی به خودشان و به کاری که می کنند و تصمیماتی که می گیرند، داشته باشند. یک هاله ای که می تواند مردم را کمی محتاط کند اینکه آیا غرب، ترکیه، روسیه و اسرائیل در منطقه می گذارند مردمی آزاده که می خواهند سرنوشت خودشان را تعیین کنند، سرنوشت خودشان را به دست بگیرند. تضمین این اول از هر چیزی این است که رژیمی که ما باید داشته باشیم نه با غرب و شرق سر جنگ دارد و نه می خواهد اسرائیل را از روی نقشه محو کند.

راه آزادی مردم ایران، راه سر راستی نیست. پر پیچ و خم است، اما شدنی است و رفتن جمهوری اسلامی گام اولی است که باید هر چه زودتر برداشته شود.

۳۰ دسامبر ۲۰۲۴