۱۴۰۴ تیر ۵, پنجشنبه

انقلابی که جهانی شده!

در مرکزی ترین مرکز شهر تورنتو


تاملی بر "انقلاب"

دارم کتابی درباره "انقلاب" از جک گولدستون می خوانم. کتاب البته می تواند به اطلاعات آدمی اضافه کند؛ اما من خواندن آن به کسی که وقت خواندن دو سه کتاب بهتر را دارد، توصیه نمی کنم. می تواند خواننده را دچار سردرگمی بیخود و بیهود کند که کمک خاصی هم، از نظر من، به درک بهتری از مقوله "انقلاب" نمی کند. اما به من کمک کرد که مکثی بکنم و به یک نکته فکر کنم.

من درباره انقلابات قرن ۱۸ و ۱۹ آمریکا و اروپا خوب مطالعه کرده ام و دارم به این نتیجه می رسم که انقلابات، هرچقدر هم رهبری آن به دست رادیکالترین بخش انقلابیون بیافتد، تا حدی پیش می رود که جامعه و بخصوص رشد روابط تولیدی - زیربنا و روبنا - اجازه آن پیشروی را بدهند. یعنی چه؟ مثلا در روسیه رهبری انقلاب دست بلشویکها می افتد و با معضلات عدیده ای روبرو می شوند. حالا شما می توانید با برچشم داشتن عینک امروز و نگاه به تاریخ آن روز، به نتایج مختلف و متضادی برسید. یکی می تواند بگوید که اصلا انقلاب ایده ای اشتباه بود. یکی می تواند بگوید باید گذاشته می شد کرنسکی کارش را به پیش ببرد. یکی می تواند نتیجه بگیرد که رهبری انقلاب و سازمان دادن جامعه را به دست به اصطلاح سوسیالیستهای میانه رو می دادند.

من فکر می کنم که بهترین کسانی که رهبری انقلاب را به دست گرفتند، همان بلشویکهای تحت رهبری لنین بودند. منتها با محدودیتهایی که جلوی آنها گذاشته شد، باید در هر گامی که بر می داشتند مکثی می کردند که کجا دست به چه کارهایی بزنند. لنین دائم به این فکر می کرد که چکار کند که برای مستحکم شدن پایه های حکومت نوین کارگری وقت بخرد. روی صنعتی کردن پافشاری می کرد. نپ را معرفی کرد. بوخارین به عقب نشینی های بیشتری، بخصوص در برخورد به دهقانان معتقد بود. تروتسکی حملات سفیدها و ضدانقلابیون را شکست داد.

***

یک نکته دیگر را هم برای برطرف کردن هرگونه کژفهمی بگویم. من فکر نمی کنم که رهبری انقلابی که توده های وسیعی را به میدان آورده است، به دست "میانه رو"ها بیافتد. شما اگر در یک انقلاب همه چیز را نخواهید، همان چیزهای محدودی را هم که مطرح می کنید، به حاشیه رانده خواهند شد.

بهرحال بحث در این باره زیاد است و به تعمق بیشتری احتیاج هست.

 


۱۹ مارس ۲۰۲۵

نوروز به همه دوستان خوب من مبارک!


پیغام اوجالان؛ در غل و زنجیر

عبدالله اوجالان به رهبری پ ک ک پیغام داده است که به مبارزه مسلحانه پایان داده و این جریان را منحل کنید.
نزدیک به سه دهه پیش آدم‌ربایان حرفه‌ای عبدالله اوجالان را ربودند، در غل و زنجیر کردند و در زندانی مخوف، همچون زندان آلکتراز و باستیل زندانی کرده‌اند. آدم‌های زیادی، چه تحلیلگران سیاسی و چه فعالان سیاسی، چه آنهایی که به عبدالله اوجالان سمپاتی نشان داده‌اند و چه آنهایی که همیشه به سیاستهای او و پ ک ک اعتراض و انتقاد داشته‌اند، دارند درباره پیغام منتشر شده در غل و زنجیرش بحث می‌کنند و از محسنات و یا مضراتش می‌گویند. آیا سیاست عبدالله اوجالان درست بوده؟ آیا پ ک ک جریانی سالم است؟ آیا این پیغام تمرکز را می برد روی مسئله حل نشده کرد؟ آیا پ ک ک به خلع سلاح تن خواهد داد؟ یا دچار انشعاب خواهد شد؟ همه اینها سئوالات فوق حاشیه ای هستند؛ چرا که پیغام دهنده را با غل و زنجیر و شاید هم چند سرباز با انگشت روی ماشه تفنگ‌هایشان آن کنار ایستاده، آورده‌اند جلوی تلویزیون، کاغذی به دستش داده اند که قراعت کند! پیغامی فاقد کوچکترین اعتبار!
۲۷ فوریه ۲۰۲۵


اهمیت به دادگاه کشیدن پرویز ثابتی از منظری دیگر

من زیاد به این فکر کرده ام که "عادت" یکی از محکم ترین زنجیرهای به پای انسان است. بسیاری از مسائلی را که روزی قبولش برای گذشتگان موجب تعجب خواهد بود، امروز برای بسیاری از ما از داده های زندگی است و حتی به چیزی غیر از آن هم فکر نمی کنیم. از این موضوعات، شاید یکی هم اینکه کسی روزی روزگاری کرور کرور آدم می کشت، روزی دیگر با مصونیت در گوشه دیگری از این دنیا مشغول امور دیگری باشد. نمونه اسد در روسیه. بازماندگان ساواک و همین پرویز ثابتی در آمریکا.

پرویز ثابتی بیش از چهار دهه در آمریکا زندگی کرد، رسانه هایی با او مصاحبه کردند، "پژوهشگرانی" خاطراتش را نوشتند، رسانه هایی از دانشمند بودن اعضای خانواده اش گفتند، و کسانی او را به تظاهرات خیابانی شان آوردند که او را به رخ بقیه بکشند. در این مدت کسی حتی به فکرش هم نرسید از صدها و هزاران جنایت او به دادگاهی شکایتی ببرد!

به دادگاه کشاندن پرویز ثابتی این عادت را، شاید، در ما غیرعادی بکند که شکنجه گر و اربابش در هر زمان و مکانی که باشند، نباید احساس امنیت کنند. باید دائم به این فکر کنند که دادگاهی ایشان را به جرم جنایت علیه بشریت زیر نورافکن خواهد گرفت.

۲۷


فوریه ۲۰۲۵

هو کردن سرود ملی آمریکا

برای کسانی که اخبار را دنبال می کنند، حتما خبر هو کردن سرود ملی آمریکا در بازی های هاکی روی یخ چند روز گذشته توسط تماشاچی ها در کانادا یکی از خبرهای قابل تامل بوده.

دو هفته پیش، قبل از هو شدن این سرود در کانادا، همراه با خانواده ام برای شرکت در یک مسابقه والیبال پسرم به یکی از شهرهای استانهای مرکزی آمریکا راهی یکی از این شهرها شدیم. قبلا در خود کانادا و یا در شهرهای دیگر آمریکا با سرود ملی آمریکا در سالن ورزشی روبرو نشده بودم. در میان جمعیتی بالغ بر هزار نفر، صبح اول وقت، ناگهان از بلندگو اعلام شد که برای احترام به سرود ملی (کانادا و بعدا آمریکا) کلاه از سر برداریم و بلند شویم. من بلند نشدم و در این مدت جوانانی که بعضا سنشان حتا به ۱۵ سال هم نمی رسید، می دیدم که چطور دست به سینه و از ته دل سرود ملی آمریکا و کانادا را می خوانند. این دو سه دقیقه که برای من به درازای دو سه ساعت بود، بالاخره خاتمه یافت.

امروز سر کار برای یکی از همکارانانم، که پرسید مسافرتم به آمریکا چطور بود؟ آن واقعه را توضیح دادم. می دیدم که چشمانش از حدقه بیرون می زنند. گفت این کار را در فلان ایالت انجام دادی؟! بعدا با یک حالت بسیار متعجب گفت که خودش قبلا در کانادا به نشانه اعتراض این کار را کرده است؛ اما تو باید واقعا آدم شجاعی باشی در عصر ترامپ و در فلان جا و در میان این همه آدم متعصب دست به چنین کاری بزنی!

شجاعت را نمی دانم، اما اگر کسی واقعا اعتراضی به سیاستهای هیات حاکمه آمریکا داشته باشد، امروز روزش است.

۱۹ فوریه ۲۰۲۵



شش پرسش و پاسخ متداول درباره ضد امپریالیسم امروز و جنگ در اوکراین

نوشته: گیلبرت آشکار، ۱۹ مارس ۲۰۲۲

توضیح مترجم:

من خودم را در موضعگیریهای امثال گیلبرت آشکار و نویسندگان مجله نئوپالیتیکس شریک و همسو می‌دانم. به همین دلیل بعضی از نوشته های آنها را، همراه با مطالعه شان برای علاقمندان به این نظرات هم ترجمه می‌کنم. همسوئی من با این نظرات کلی اند که در واقع، فراتر از هر چیز دیگری، یک متد را توضیح می‌دهند.

ناصر اصغری

***                

سوالات زیر مربوط به موضع بیان شده در «یادداشت من در مورد موضع رادیکال ضد امپریالیستی در خصوص جنگ در اوکراین» است.

 

سوال ۱: آیا «جنوب جهانی»* (Global South) از روسیه حمایت می‌کند؟

 

جواب: بیایید به حقایق نگاه کنیم. ابتدا چپ در جنوب جهانی را در نظر بگیریم، جایی که مواضع متضادی وجود داشته است. در بخش عرب‌زبان، که من از آنجا می‌آیم، تنها احزاب «چپ»ی که از تهاجم روسیه حمایت کرده‌اند، همان‌هایی هستند که از رژیم خون‌ریز بشار اسد، تحت حمایت روسیه، پشتیبانی کرده‌اند. دو حزب کمونیست اصلی منطقه، یعنی احزاب کمونیست عراق و سودان، تهاجم روسیه را به‌طور صریح محکوم کردند، در عین حال که سیاست امپریالیسم آمریکا را نیز (چنان‌که باید) مورد انتقاد قرار دادند. در بیانیه‌ای که حزب کمونیست سودان منتشر کرد، پس از محکوم کردن درگیری‌های میان نیروهای امپریالیستی، اعلام شد: «این حزب تهاجم روسیه به اوکراین را محکوم کرده و خواهان خروج فوری نیروهای روسی از این کشور است، در حالی که ادامه سیاست ائتلاف امپریالیستی به رهبری آمریکا در دامن زدن به تنش‌ها و جنگ و تهدید صلح و امنیت جهانی را نیز محکوم می‌کند.» کمونیست‌های سودان به‌خوبی از حقیقت امپریالیسم روسیه آگاه هستند، چراکه روسیه تنها قدرت بزرگی است که آشکارا از کودتاچیان در کشورشان حمایت می‌کند.

اما در مورد کشورهای جنوب جهانی، در رأی‌گیری مجمع عمومی سازمان ملل درباره محکومیت تهاجم روسیه، سی‌وپنج کشور رأی ممتنع دادند. تمام کشورهای واقع در شمال جهانی (Global North) یا به قطعنامه رأی مثبت دادند (تمام کشورهای غربی و متحدانشان) یا رأی منفی (خود روسیه و بلاروس). با این حال، درک این واقعیت چندان دشوار نیست که در میان ۱۴۱ کشوری که به این قطعنامه رأی مثبت دادند، تعداد کشورهای جنوب جهانی به‌مراتب بیش از ۳۵ کشور ممتنع بود. بنابراین، این مسئله یک «شکاف شمال-جنوب» نیست، بلکه شکافی است میان دوستان و/یا وابستگان امپریالیسم غربی از یک سو و دوستان و/یا وابستگان امپریالیسم روسی از سوی دیگر. از آنجا که بیشتر گروه دوم نیز همزمان دوستان و/یا وابستگان امپریالیسم‌های غربی هستند، ترجیح دادند رأی ممتنع بدهند تا اینکه رأی خود را به پنج کشوری که به قطعنامه رأی منفی دادند اضافه کنند؛ پنج کشوری که علاوه بر روسیه و بلاروس شامل کره شمالی، سوریه و اریتره می‌شوند.

درست است که دو کشور پرجمعیت جنوب جهانی - چین، که خود موضوع بحث درباره ماهیت امپریالیستی‌اش است و نشان می‌دهد که تقسیم‌بندی شمال-جنوب در سیاست بیش از حد ساده‌انگارانه است، و دولت هند به رهبری ناسیونالیست افراطی نارندرا مودی - به روسیه نزدیک شدند. اما در میان کشورهایی که به قطعنامه سازمان ملل رأی مثبت دادند، کشورهایی را می‌بینیم مانند مکزیک تحت رهبری لوپز اوبرادور (AMLO)، افغانستان تحت حاکمیت طالبان، برزیلِ بولسونارو (که با وجود تحسین پوتین به این قطعنامه رأی داد)، میانمار تحت کنترل ژنرال‌ها (که تحت پوشش چین قرار دارد)، و فیلیپین دوران دوترته.

 

سؤال ۲: آیا ایستادگی اوکراین در برابر روسیه به نفع ناتو نخواهد بود؟

جواب: اولین چیزی که باید گفت این است: «خب که چه؟» حمایت ما از مردمی که علیه امپریالیسم مبارزه می‌کنند نباید به این وابسته باشد که کدام قدرت امپریالیستی از آن‌ها پشتیبانی می‌کند. در غیر این صورت، با همان منطق، عدالت باید فدای نبرد نهایی علیه «بلوک غرب» شود، همان‌طور که برخی در محافل شبه‌چپ نئوکمپ‌گرا استدلال می‌کنند. از نظر من، یک پیروزی روسیه - که متأسفانه هنوز یک احتمال واقعی است - «خودِ امپریالیسم آمریکا و متحدانش را برای ادامه رفتار تهاجمی‌شان جسورتر خواهد کرد.» در واقع، ایالات متحده و متحدان غربی‌اش تاکنون از اقدامات پوتین به‌شدت بهره‌مند شده‌اند. آن‌ها باید از این خودکامه روسی صمیمانه سپاسگزار باشند.

یک تصرف موفقیت‌آمیز اوکراین توسط روسیه، ایالات متحده را تشویق خواهد کرد تا بار دیگر به مسیر تسخیر جهان از طریق زور بازگردد، آن هم در شرایطی که تقسیم استعماری جدید جهان تشدید شده و تضادهای جهانی وخیم‌تر شده‌اند. در مقابل، شکست روسیه - که به شکست‌های آمریکا در عراق و افغانستان اضافه خواهد شد - آنچه را که در واشنگتن «سندرم ویتنام» نامیده می‌شود، تقویت خواهد کرد. علاوه بر این، برایم کاملاً روشن است که پیروزی روسیه به‌طور قابل‌توجهی جنگ‌طلبی و فشار برای افزایش هزینه‌های نظامی در کشورهای ناتو را، که همین حالا هم با سرعت زیادی آغاز شده است، تقویت خواهد کرد. در حالی که شکست روسیه شرایط بسیار بهتری برای مبارزه ما در جهت خلع سلاح عمومی و انحلال ناتو فراهم خواهد آورد.

اگر اوکراین موفق شود یوغ روسیه را کنار بزند، به احتمال زیاد تحت سلطه قدرت‌های غربی قرار خواهد گرفت. اما مسئله این است که اگر در این کار شکست بخورد، به بردگی روسیه درخواهد آمد. و برای درک این نکته نیازی نیست که یک متخصص تاریخ قرون وسطی باشید: وضعیت یک رعیت بی‌شک به‌مراتب بهتر از وضعیت یک سرف (برده زمین‌دار) است!

 

سؤال ۳: چگونه ما، به‌عنوان ضدامپریالیست‌های رادیکال، می‌توانیم از مقاومتی حمایت کنیم که توسط یک دولت بورژوایی راست‌گرا رهبری می‌شود؟

جواب: آیا باید تنها زمانی از مردمی که در برابر یک تهاجم امپریالیستی پرقدرت مقاومت می‌کنند حمایت کنیم که رهبری مقاومت در دست کمونیست‌ها باشد و نه یک دولت بورژوایی؟ این موضعی بسیار قدیمی از جناح چپ افراطی در قبال مسئله ملی است، که لنین در زمان خود به‌درستی با آن مقابله کرد. مبارزه‌ای عادلانه علیه ستم ملی - چه رسد به اشغال خارجی - باید بدون توجه به ماهیت رهبری آن مورد حمایت قرار گیرد. اگر این مبارزه عادلانه است، پس به این معناست که مردم در آن به‌طور فعال مشارکت دارند و شایسته حمایت هستند، صرف‌نظر از اینکه چه کسی رهبری آن را بر عهده دارد.

قطعا این سرمایه‌داران اوکراینی نیستند که به‌صورت گسترده در کنار نیروهای مسلح اوکراین، در قالب یک گارد ملی بداهه و «پترولوژ»های مدرن، بسیج شده‌اند، بلکه این مردم کارگر اوکراین هستند. و در مبارزه آن‌ها علیه امپریالیسم روسی بزرگ، که توسط یک دولت خودکامه، الیگارشی و به‌شدت ارتجاعی در مسکو هدایت می‌شود - دولتی که سرنوشت یکی از نابرابرترین کشورهای جهان را در دست دارد - مردم اوکراین شایسته حمایت کامل ما هستند. البته این به هیچ وجه به این معنا نیست که نمی‌توانیم دولت کی‌یف را نقد کنیم.

 

سؤال ۴: آیا جنگ جاری یک جنگ بین امپریالیستها نیست؟

جواب: اگر هر جنگی که در آن هر طرف توسط یک رقیب امپریالیستی حمایت شود، «جنگ میان امپریالیستی» نامیده شود، آنگاه همه جنگ‌های زمانه ما میان امپریالیستی خواهند بود. زیرا به‌طور معمول، کافی است که یکی از امپریالیسم‌های رقیب از یک طرف حمایت کند تا امپریالیسم دیگر از طرف مقابل پشتیبانی کند. اما جنگ میان امپریالیستی این‌گونه نیست. چنین جنگی نبردی مستقیم، و نه نیابتی، بین دو قدرت است که هر یک به دنبال اشغال سرزمین‌ها و حوزه‌های (نئو)استعماری طرف مقابل است، همان‌طور که جنگ جهانی اول نمونه‌ای کاملاً روشن از آن بود. این نوع جنگ، آن‌گونه که لنین آن را توصیف می‌کرد، «جنگی برای غارتگری» از سوی هر دو طرف است.

برای توصیف درگیری جاری در اوکراین - که این کشور نه جاه‌طلبی و نه قصدی برای تصرف سرزمین‌های روسیه دارد، در حالی که روسیه آشکارا قصد دارد اوکراین را تحت سلطه خود درآورده و بخش‌های زیادی از سرزمین آن را تصرف کند - نامیدن این جنگ به‌عنوان یک «جنگ میان امپریالیستی» به‌جای یک «جنگ امپریالیستیِ تهاجمی»، تحریفی شدید از واقعیت است.

بنابراین، هدف اصلی و فوری ارسال سلاح به اوکراین این است که به این کشور کمک کند تا از تبدیل شدن به یک سرزمین تحت سلطه روسیه جلوگیری کند، حتی اگر در عین حال، برای حفظ آزادی خود، به دنبال وابستگی به قدرت‌های غربی باشد. البته، ما نیز باید با این وابستگی مخالفت کنیم، اما در حال حاضر، مهم‌ترین و فوری‌ترین مسئله، مقاومت در برابر اشغالگری است.

البته، ورود مستقیم اردوگاه امپریالیستیِ مقابل به جنگ، این درگیری را به یک جنگ واقعی میان امپریالیستی، در معنای درست این مفهوم، تبدیل خواهد کرد - نوعی جنگ که ما قاطعانه با آن مخالفیم. در حال حاضر، اعضای ناتو اعلام کرده‌اند که از خط قرمز ارسال نیرو برای جنگیدن با ارتش روسیه در خاک اوکراین یا سرنگون کردن هواپیماهای روسی در حریم هوایی اوکراین عبور نخواهند کرد، علیرغم اصرارهای زلنسکی. دلیل این امر آن است که آن‌ها، با توجه به رفتار غیرقابل پیش‌بینی پوتین، که از همان ابتدا تهدید هسته‌ای را مطرح کرد، به درستی از یک چرخه خطرناک و غیرقابل‌کنترل بیم دارند.

 

سؤال ۵: آیا می‌توانیم از ارسال سلاح‌های غربی به اوکراین حمایت کنیم؟

جواب: از آنجا که مبارزه اوکراینی‌ها در برابر تهاجم روسیه عادلانه است، حمایت از آن‌ها برای دفاع از خود در برابر دشمنی که از نظر تعداد نیرو و تجهیزات نظامی به‌مراتب برتر است، کاملاً منطقی به نظر می‌رسد. به همین دلیل، ما بدون تردید از ارسال سلاح‌های دفاعی برای مقاومت اوکراین حمایت می‌کنیم. اما این دقیقاً چه معنایی دارد؟

یک مثال: ما قطعاً از ارسال موشک‌های ضدهوایی، چه قابل حمل و چه غیرآن، به نیروهای مقاومت اوکراین حمایت می‌کنیم. مخالفت با این اقدام به معنای آن خواهد بود که اوکراینی‌ها فقط دو گزینه دارند: یا بدون داشتن ابزار لازم برای دفاع از خود، قتل‌عام شوند و شاهد ویرانی شهرهایشان به دست نیروی هوایی روسیه باشند، یا اینکه مجبور به فرار از کشورشان شوند. با این حال، در عین حمایت از ارسال تسلیحات دفاعی، ما باید نه‌تنها با ایده‌ی غیرمسئولانه‌ی اعمال منطقه پرواز ممنوع بر فراز اوکراین یا بخشی از آن مخالفت کنیم، بلکه همچنین باید مخالف ارسال جنگنده‌های هوایی به اوکراین باشیم که زلنسکی به‌شدت خواستار آن است. جنگنده‌ها سلاحی صرفاً دفاعی محسوب نمی‌شوند، و ارسال آن‌ها به اوکراین در واقع می‌تواند خطر تشدید قابل‌توجه حملات هوایی روسیه را به همراه داشته باشد.

به‌طور خلاصه، ما از ارسال سلاح‌های ضدهوایی و ضدتانک، و همچنین تمام تسلیحاتی که برای دفاع از یک سرزمین ضروری هستند، به اوکراین حمایت می‌کنیم. انکار این کمک‌ها به اوکراین، به‌سادگی به معنای قصور در کمک به مردمی است که در معرض خطر قرار دارند! ما در گذشته نیز خواستار ارسال چنین سلاح‌های دفاعی به مخالفان سوری بوده‌ایم. ایالات متحده از این کار امتناع ورزید و حتی مانع شد که متحدان محلی‌اش این تسلیحات را به سوری‌ها تحویل دهند، تا حدی به دلیل وتوی اسرائیل. عواقب این تصمیم را همگی می‌دانیم.

 

سؤال ۶: چه باید باشد موضع ما در قبال تحریم‌های غرب علیه روسیه؟

جواب: در یادداشتم نوشتم:

"قدرت‌های غربی مجموعه‌ای از تحریم‌های جدید را علیه دولت روسیه به دلیل حمله‌اش به اوکراین اعمال کرده‌اند. برخی از این تحریم‌ها ممکن است واقعاً توانایی رژیم پوتین را در تأمین مالی ماشین جنگی‌اش محدود کنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به جمعیت روسیه آسیب برسانند بدون آنکه تأثیر چندانی بر رژیم یا الیگارش‌های وابسته به آن داشته باشند. مخالفت ما با تجاوز روسیه، همراه با بی‌اعتمادی‌مان به دولت‌های امپریالیستی غرب، به این معناست که نه از تحریم‌های آن‌ها حمایت کنیم و نه خواستار لغو آن‌ها شویم."

به بیان دیگر، ما از تحریم‌هایی که توانایی روسیه را برای جنگ‌افروزی و همچنین الیگارش‌های آن را تحت تأثیر قرار می‌دهند، حمایت می‌کنیم، اما مخالف تحریم‌هایی هستیم که به جمعیت عادی این کشور آسیب می‌زنند. این موضع، از نظر اصولی، درست است، اما باید به شکل مشخص و عملی اجرا شود. با این حال، ما ابزار لازم برای بررسی دقیق تأثیر تمام تحریم‌هایی را که قدرت‌های غربی تاکنون علیه روسیه اعمال کرده‌اند، در اختیار نداریم. به همین دلیل، پیشنهاد کردم که نه از این تحریم‌ها حمایت کنیم و نه خواستار لغو آن‌ها شویم، مادامی که تجاوز جنایتکارانه‌ی روسیه ادامه دارد.

***

توضیح مترجم:

واژه "جنوب جهانی" (Global Sourth) معمولاً به کشورهای آفریقا، آمریکای لاتین، آسیا و اقیانوسیه اطلاق می‌شود که تاریخا به‌وسیله استعمار و امپریالیسم به حاشیه رانده یا مورد بهره‌کشی قرار گرفته‌اند. این اصطلاح غالباً در مقابل "شمال جهانی" (Global North) استفاده می‌شود، که معمولاً به کشورهای ثروتمندتر و صنعتی‌تر اشاره دارد، بسیاری از آن‌ها به‌طور تاریخی قدرت‌های امپریالیستی بوده‌اند. جنوب جهانی معمولاً با سطوح پایین‌تر توسعه اقتصادی مرتبط است، منتها این اصطلاح تنها به جغرافیا محدود نمی‌شود. این واژه بیشتر به شرایط تاریخی، سیاسی و اقتصادی اشاره دارد. کشورهای جنوب جهانی معمولاً با میراث‌های استعمار، نابرابری اقتصادی و مسائلی چون فقر دست و پنجه نرم می‌کنند، اما آن‌ها همچنین مبارزات مشترکی برای حاکمیت، استقلال و توسعه در دنیای مدرن دارند.



سقوط رژیم اسد: مصاحبه‌ای درباره سوریه با گیلبرت اشکار

استیون آر. شلوم (سئوال کننده): این هفته واقعاً هفته‌ای فوق‌العاده بوده است!

گیلبرت اشکار: حتی می‌توان گفت آخر هفته‌ای فوق‌العاده بوده است.

 

سئوال: اجازه دهید با پرسیدن درباره نقش اسرائیل و ایالات متحده شروع کنم. در چند روز گذشته، شاهد عبور نیروهای اسرائیلی از مرزهای بلندی‌های اشغالی جولان و تصرف بخش‌های بیشتری از خاک سوریه بوده‌ایم. این موضوع باعث شده است که برخی تحلیلگران بگویند این نشان می‌دهد که اسرائیل – و حامی اصلی آن، ایالات متحده – نیروهای محرک اصلی در اتفاقاتی بوده‌اند که در دو هفته گذشته در سوریه رخ داده است.

 

جواب: این یک تفسیر بسیار تحریف‌شده از اوضاع است، زیرا اگر چیزی نشان دهد، این است که اسرائیل بسیار محتاطانه با وقایع برخورد می‌کند. اگر اسرائیل منطقه حائل ایجاد شده در سال ۱۹۷۴ به دنبال جنگ ۱۹۷۳ را به زور تصرف کرده باشد، هدفش جلوگیری از نزدیک شدن نیروهای جدیدی است که اکنون در سوریه ظاهر شده‌اند به مرز سرزمین سوریه‌ای است که توسط اسرائیل در سال ۱۹۶۷ اشغال شده بود. این منطقه در سال ۱۹۸۱ به طور رسمی توسط اسرائیل ضمیمه شد، الحاقی که دونالد ترامپ در نخستین دوره ریاست جمهوری خود، برای اولین بار توسط یک رئیس‌جمهور ایالات متحده به رسمیت شناخت. بنابراین، این همان کاری است که اسرائیلی‌ها انجام می‌دهند.

اسرائیل همچنین توانایی‌های نظامی رژیم قدیمی را بمباران می‌کند، برخی از آن‌ها ظاهراً مرتبط با تولید سلاح‌های شیمیایی هستند، تا مانع این شود که به دست شورشیان بیافتند. با این رفتار، اسرائیل در واقع شرایطی ایجاد می‌کند که برای روابط خوب با هر دولت آینده در سوریه مساعد نیست، اگر اصلاً چنین امکانی وجود داشته باشد.

و اما ایالات متحده؛ واشنگتن با احتیاط تحولات را مشاهده و نظارت کرده است. مانند اسرائیل، از این که ایران ضربه سنگینی خورده است، با سقوط رژیم اسد خوشحال هستند. اما، مانند همه، آن‌ها هم علامت سوال بزرگی درباره آینده دارند. نگران هستند که نیروی اصلی شورشیان، یعنی هیئت تحریر الشام، چگونه رفتار خواهد کرد اگر بتواند کنترل بخش وسیعی از سرزمین‌هایی را که به دست آورده، در اختیار بگیرد. همچنین نگرانند که داعش ممکن است از این فرصت برای شروع حمله‌ای جدید در شمال شرقی سوریه استفاده کند.

برخی معتقدند که هر بازیگر محلی چیزی جز عروسک خیمه‌شب‌بازی یک بازیگر خارجی نیست. چنین افرادی نمی‌توانند هیچگونه استقلالی برای بازیگران محلی قائل شوند. این، البته، روشی بسیار ناقص برای درک وضعیت است.

 

سئوال: اما قطعاً شرایط ایران، حزب‌الله و روسیه – نیروهای خارجی و بازیگران خارجی – نقش بزرگی در سقوط اسد ایفا کرده‌اند.

 

جواب: البته! در این هیچ شکی ندارد. و این پاسخی قاطع به تمام کسانی است که سال‌ها ادعا می‌کردند اسد یک رهبر واقعاً محبوب است، اینکه جمعیت سوریه به شدت از رژیم خانواده اسد حمایت می‌کرد، و به همین دلیل این رژیم توانست بقا پیدا کند. خب، اکنون ما مدرکی داریم که نشان می‌دهد بقای رژیم اسد کاملاً مدیون دخالت ایران بود، دخالتی که در سال ۲۰۱۳ از سقوط آن جلوگیری کرد – همان زمانی که حزب‌الله به درخواست ایران وارد سوریه شد و هزاران نفر را برای حمایت از رژیم فرستاد. حتی با حمایت ایران، رژیم دو سال بعد دوباره در آستانه سقوط قرار گرفت، که این باعث شد مسکو در سپتامبر ۲۰۱۵ مداخله کند. روسیه به شکلی قابل توجه به برتری کلیدی که رژیم قبلاً داشت افزود، یعنی انحصار کامل بر آسمان. این انحصار به لطف دولت آمریکا فراهم شد، که در دوران باراک اوباما هرگونه تحویل سلاح ضد هوایی به مخالفان سوری را وتو کرد. به همین دلیل است که شما حتی نشنیدید که هلکوپتری سرنگون شود، چه برسد به جت‌های جنگنده. مخالفان حتی قادر نبودند هلکوپتری را هدف قرار دهند. رژیم به شدت از ناوگان هلکوپترهای خود برای ریختن بمب‌های بشکه‌ای استفاده می‌کرد – حملاتی بسیار وحشیانه و بی‌هدف به مناطق شهری که تعداد زیادی از مردم را کشت. و جنگجویان مخالف سوری هیچ کاری نمی‌توانستند انجام دهند. آن‌ها هیچ سلاح ضد هوایی نداشتند؛ آن‌ها MANPAD نداشتند، یعنی سلاح‌های ضد هوایی قابل حمل. ایالات متحده هیچ سلاحی ارائه نکرد و هیچ‌یک از کشورهای همسایه سوریه که متحد ایالات متحده بودند نیز اجازه نداشتند چنین تسلیحاتی را ارسال کنند. این شامل ترکیه نیز می‌شود که در واقع این نوع سلاح‌ها را تولید می‌کند. به یاد دارید موشک‌های معروف استینگر را که آمریکا در اختیار مجاهدین افغانستان، وقتی آن‌ها با اشغال شوروی می‌جنگیدند، قرار داد؟ این موشک‌ها در ترکیه تحت کنترل ایالات متحده تولید می‌شوند، اما ترکیه حق نداشت حتی یکی از آن‌ها را به مخالفان سوری تحویل دهد.

بنابراین، مداخله روسیه در سال ۲۰۱۵ دومین باری بود که رژیم توسط یک بازیگر خارجی نجات یافت – ابتدا ایران و سپس روسیه. و رژیم با حمایت مشترک روسیه و ایران به بقای خود ادامه داد. سهم روسیه عمدتاً نیروی هوایی‌اش بود، به همراه تعداد کمی از نیروهای زمینی. و سهم ایران عمدتاً نیروهایی بود که از لبنان، عراق، خود ایران، و حتی نیروهای افغان مستقر در ایران تأمین شده بودند. به این ترتیب رژیم توانست زنده بماند. برای مدت طولانی، می‌شد در مورد بشار اسد این شوخی را مطرح کرد که تنها سرزمینی که او بر آن حاکمیت داشت، کاخ ریاست‌جمهوری‌اش بود. خارج از کاخ او، سرزمین‌های رژیم سوریه یا تحت سلطه روسیه بودند یا ایران. آنچه در دوره اخیر رخ داده این است که روسیه مجبور شد بیشتر نیروی هوایی خود را از سوریه خارج کند. طبق منابع اسرائیلی، تنها حدود ۱۵ هواپیمای روسی در آنجا باقی مانده‌اند.

بنابراین، حمایت بسیار کمی برای اسد باقی مانده بود، زیرا نیروی اصلی ایران در حمایت از رژیم سوریه، یعنی حزب‌الله، در لبنان ضربه‌ای بسیار سنگین متحمل شده بود. حزب‌الله دیگر واقعاً در موقعیتی نبود که بتواند رژیم را نجات دهد. و در همین زمان بود که هیئت تحریر الشام تصمیم گرفت از این فرصت استفاده کند. آن‌ها خود را برای این لحظه آماده می‌کردند. با مشاهده خروج روسیه و ضربه سنگینی که حزب‌الله از سپتامبر تجربه می‌کرد، فرصت را مناسب دیدند. بنابراین، آن‌ها شروع به آماده‌سازی کردند. و پس از اینکه آتش‌بس در لبنان برقرار شد، حمله کردند. البته، آن‌ها نمی‌خواستند در زمانی که جنگ در لبنان جریان داشت، حمله کنند، زیرا این کار باعث می‌شد که به نظر برسد آن‌ها در حال همکاری با اسرائیل در جنگ هستند. بنابراین صبر کردند تا جنگ به پایان برسد و سپس حمله کردند. رژیم که از حمایت خارجی محروم شده بود، دقیقاً مانند رژیم دست‌نشانده ایالات متحده در افغانستان در سال ۲۰۲۱ فروپاشید. این دقیقاً همان نوع فروپاشی بود.

ما هم با امپریالیسم آمریکا و هم با امپریالیسم روسیه، همچنین با دخالت ارتجاعی ایران در خارج مخالف هستیم. و نتیجه سلطه خارجی همیشه مشابه است. چه ارباب عروسک روسیه باشد و چه ایالات متحده، رژیم‌های دست‌نشانده، دست‌نشانده هستند. رژیم اسد برای مدت بسیار طولانی به یک رژیم دست‌نشانده تبدیل شده بود، با این تفاوت که این عروسک دو ارباب رقیب داشت که به آن کمی فضا می‌دادند. همه این‌ها فروپاشید و اکنون به پایان رسیده است.

 

سئوال: پیش‌تر به نظر می‌رسید که اسرائیل و روسیه به نوعی تفاهم رسیده بودند که با وجود حمایت روسیه از سوریه، این کشور به اسرائیل اجازه می‌دهد برخی اهداف در سوریه را مورد حمله قرار دهد، بدون اینکه سیستم‌های ضدهوایی خود را علیه هواپیماهای مهاجم اسرائیلی به کار گیرد.

 

جواب: بله، این روند چندین سال ادامه داشته است. اسرائیل به طور مکرر مناطق سوریه را بمباران کرده است – به‌ویژه مراکز نیروهای رژیم ایران یا نیروهای طرفدار ایران، مانند نیروهای حزب‌الله، در داخل خاک سوریه – البته بدون اینکه روسیه هیچ یک از این هواپیماها را رهگیری کند یا موشک‌های ضدهوایی مستقرشده در سوریه را علیه آنها شلیک کند. به وضوح یک توافق بین اسرائیل و روسیه وجود داشت. این موضوع همچنین توضیح می‌دهد که چرا اسرائیل در قبال جنگ اوکراین موضع‌گیری نکرد. اسرائیل، برخلاف بلوک غرب، از اوکراینی‌ها حمایت نکرد و نوعی رویکرد بی‌طرفانه نسبت به این جنگ اتخاذ کرد که ناشی از این توافق بین اسرائیل و روسیه بود. اما حالا، این وضعیت تمام شده است زیرا حضور روسیه در سوریه به شدت کاهش یافته است. مسکو دیگر در موقعیتی نیست که بخواهد حملات اسرائیل به خاک سوریه را تأیید یا رد کند. و نمی‌توان روی این شرط بست که روسیه بتواند دو پایگاه خود – هوایی و دریایی – را برای مدت طولانی در سوریه حفظ کند. وگرنه، این وضعیت شبیه به گوانتانامو خواهد شد، جایی که شما یک پایگاه در کشوری که رابطه دوستانه‌ای با آن ندارید، حفظ می‌کنید. مخالفان سوری نمی‌توانند با مسکو، که خون زیادی از مردم سوریه بر دستانش دارد، روابط دوستانه‌ای داشته باشند. این وضعیت بسیار عجیب خواهد بود.

 

سئوال: آیا روسیه همچنان به طور فیزیکی موشک‌های ضدهوایی در سوریه دارد؟

 

جواب: بله، روسیه همچنان موشک‌های ضدهوایی دارد، البته فقط برای حفاظت از پایگاه‌هایش. هر نیرویی که در سایر مناطق سوریه مستقر بوده، احتمالاً به پایگاه‌هایی که در منطقه ساحلی دارند منتقل شده یا به آنجا بازگردانده شده است. نمی‌توان تصور کرد که آنها نیروهای پراکنده‌ای را در مناطق دیگر نگه داشته باشند. به همین ترتیب، ایرانی‌ها نیز نیروهای خود را به طور کامل به عراق و سپس از عراق به داخل ایران بازگرداندند. نیروهای حزب‌الله که هنوز در سوریه بودند نیز به لبنان برگشتند. بسیاری از مقالات رسانه‌ای توضیح داده‌اند که این یک شکست بزرگ برای ایران و محور به‌اصطلاح مقاومت آن است. و این توصیف دقیقی است از آنچه رخ داده. هیچ شکی در این مورد وجود ندارد.

 

سئوال: از نظر نیروهای پیروز در سوریه، به غیر از هیئت تحریر الشام، آیا می‌توانید برخی از بازیگران مهم دیگر را توصیف کنید؟

 

جواب: سوریه امروز یک موزاییک سیاسی-نظامی کامل است. اول از همه، چندین نیروی خارجی در این کشور حضور دارند. ایران نیروهای خود را خارج کرده است، اما نیروهای روسیه همچنان در آنجا حضور دارند. سپس، نیروهای ترکیه در مرز شمالی بخش‌هایی از خاک سوریه را اشغال کرده‌اند. نیروهای آمریکایی نیز در شمال شرق مستقر هستند تا از نیروهای کرد حمایت کنند که بر بخش بزرگی از کشور تسلط دارند. این بخش تقریباً یک چهارم خاک سوریه را شامل می‌شود. همچنین در منطقه‌ای در جنوب، در مرز با اردن، نیروهای مخالفی حضور دارند که با ایالات متحده مرتبط هستند. علاوه بر این، یک قیام مردمی واقعی در منطقه دروزی‌های جنوب، یعنی سویدا، وجود دارد – استان سویدا، در اطراف شهر سویدا – که با نیروهای محلی در استان درعا مرتبط شده است.

و البته، منطقه شمال غرب که تحت کنترل هیئت تحریر الشام بود. این نیرو اکنون به بخش‌های دیگری از کشور که رژیم در آنها سقوط کرده است، گسترش یافته. با این حال، ارتش هیئت تحریر الشام به اندازه‌ای بزرگ نیست که بتواند تمامی مناطقی را که به دستشان افتاده، کنترل کند. آنچه رخ داد این است که رژیم سقوط کرد، دقیقاً شبیه به اتفاقی که در افغانستان افتاد، به جز اینکه هیئت تحریر الشام همان نیرویی را که طالبان داشت، ندارد. این گروه کوچک‌تر و ضعیف‌تر از طالبان است. برایشان دشوار خواهد بود که خود را به کردها تحمیل کنند، همان‌طور که برایشان سخت خواهد بود که واقعاً از شر نیروهای مخالف سوری که کاملاً تحت سلطه ترکیه هستند و در شمال حضور دارند، خلاص شوند. به همین ترتیب، نمی‌توان تصور کرد که بتوانند کنترل کامل دمشق، حلب، حمص و حما و تمام این شهرها را به دست گیرند. همچنین نمی‌توانند بر منطقه ساحلی که هنوز نیروهای روسیه در آن حضور دارند، تسلط یابند. هیئت تحریر الشام در واقع به همه جا گسترش نیافته، هرچند که دولت در همه جا سقوط کرده است.



در برخی مناطق، دولت فروپاشیده و خلأی ایجاد شده است. این مسئله به ماهیت دولت مرتبط است. این نوع دولت شبیه به دولت‌هایی مانند لیبی یا عراق تحت حکومت صدام حسین است که در واقع دولت‌هایی خانوادگی و متعلق به خانواده حاکم هستند - من آنها را، همراه با نظام‌های سلطنتی منطقه، دولت‌های پدرسالار می‌نامم. این دولت‌ها در عمل شبیه به سلطنت‌ها عمل می‌کنند. دستگاه دولتی چنان به طور ارگانیک به خانواده حاکم پیوند خورده است که وقتی رژیم فرو می‌پاشد، تنها رژیم نیست که سقوط می‌کند، بلکه کل دولت فرو می‌پاشد. آنچه در روزهای اخیر در سوریه شاهد بودیم، فروپاشی رژیم نیست؛ بلکه فروپاشی کل دولت است. کل ساختار دولت از هم فروپاشیده و هر ایده‌ای درباره یک فرایند انتقال نرم، تنها یک توهم است.

با توجه به وضعیت کشور و تعداد نیروهای اشغالگر در خاک آن، این امر کاملاً غیرممکن است. بدترین مورد، البته، اشغالگری اسرائیل است. اسرائیل اکنون پس از اقداماتی که از غزه آغاز کردند، سپس لبنان، و بعد سوریه، در منطقه به موقعیتی هژمونیک دست یافته است و اکنون برنامه‌ریزی می‌کنند تا به ایران حمله کنند.

اجازه دهید واضح بگویم. من کاملاً در شادی ده‌ها هزار نفری که از زندان‌ها و زنجیرهای رژیم اسد آزاد شدند، شریک هستم. پایان یافتن این رژیم سرکوبگر زندانی و بازگشت این تعداد زیاد مردم به شهرها، خانه‌هایشان و امکان بازگشت پناهجویان به وطنشان، یک تسکین بزرگ است. اما این یک انقلاب نیست. این فروپاشی یک رژیم است که با هیچ نوع سازمان‌دهی دموکراتیک مردمی جایگزین نشده است. بنابراین، از دیدگاه چپ‌گرایانه، ما باید نگران آینده نیز باشیم.

حداقل باید بسیار محتاط باشیم و دچار نوعی شور و هیجان نشویم که برخی را به این نتیجه برساند که این رویدادها احیای انقلاب سوریه است. انقلاب سوریه، همان که در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، متأسفانه مدت‌هاست که از بین رفته است. تنها امکان برای احیای آن قیام، در سال ۲۰۲۰ در سویدا دیده شد؛ در این منطقه دروزی تحت کنترل رژیم که قبلاً به آن اشاره کردم، جایی که اکنون نوعی قدرت مردمی وجود دارد. از سال ۲۰۲۰ در آنجا چندین قیام مردمی علیه رژیم رخ داد که شعارهای قیام مردمی ۲۰۱۱ را تجدید کرد. این قیام‌ها به‌طور موقت به سایر بخش‌های سوریه گسترش یافتند، اما هیچ‌گونه سازمان‌دهی وجود نداشت که بتواند این قیام مردمی را به کل کشور - یا حداقل به کل مناطق عرب‌نشین سوریه - تعمیم دهد، زیرا بخش کردنشین سوریه به دسته‌بندی سیاسی متفاوتی تعلق دارد. بنابراین، متأسفانه قیام سویدا گسترش پیدا نکرد و رژیم آن را مثل همیشه به‌طور سختگیرانه سرکوب کرد. اما اکنون، با فروپاشی رژیم، آن‌ها جنبش خود را احیا کرده‌اند. با این حال، این حرکت محدود به یک بخش، یک استان از سوریه است.

در بخش‌های دیگر کشور، مترقیانی وجود دارند که تلاش می‌کنند در سطح جامعه مدنی و از پایین، برای حقوق، دموکراسی، و مطالبات اجتماعی مبارزه کنند. با این حال، موفقیت آن‌ها با موانع بزرگی روبروست، زیرا رژیم یک استبداد وحشتناک بوده که ظرفیت کمی برای این گونه فعالیت‌ها باقی گذاشته است. بسیاری از افرادی که دیدگاه‌های مخالف داشتند، کشور را ترک کرده‌اند. طی سال‌های گذشته، سوریه شاهد خروج گسترده‌ای از جمعیت خود بوده است. حدود یک‌چهارم جمعیت کشور، اگر نگوییم بیشتر، آن را ترک کرده‌اند. علاوه بر این، نزدیک به یک‌سوم دیگر از جمعیت، در داخل کشور آواره شده‌اند.

متأسفانه، زمینه زیادی برای خوش‌بینی وجود ندارد. اما همچنان اندکی امید باقی مانده است.

۱۳ دسامبر ۲۰۲۴

***

مصاحبه ای را که خواندید، استیون شلوم از مجله نئوپالیتیکس با گلیبرت آشکار داشت که من، ‌ناصر اصغری با کمک رفیقم، هوش مصنوعی، برای علاقمندان ترجمه کردم.